N.B. Het kan zijn dat elementen ontbreken aan deze printversie.
De bewoners van de Vinkenstraat in het Groningse dorp ’t Zandt hebben het idee dat er een spelletje met hen wordt gespeeld. Het is hun volstrekt onduidelijk waarom het ene huis in de straat moet worden versterkt tegen instortingsgevaar bij aardbevingen en het andere niet. Huizen aan de even kant van de straat zijn door de Nationaal Coördinator Groningen (NCG) na onderzoek onveilig verklaard, eigenaren krijgen een ingrijpende verbouwing vergoed. Dat moet de huizen veiliger maken, maar heeft een bijkomend voordeel: een opgeknapt huis stijgt in waarde, het kan zo een ton of meer schelen. Terwijl huizen aan de overkant van de straat, vijftien meter verderop, niet worden versterkt. Deze bewoners voelen zich „afgescheept” met een tegemoetkoming van 30.000 euro voor woningverbetering en verduurzaming, wegens „moeilijk uitlegbare verschillen”.
De bewoners begrijpen er niks van, het zijn in hun ogen precies dezelfde huizen. Ze zijn bijna allemaal gebouwd in de jaren 20 van de vorig eeuw volgens telkens dezelfde bouwtekening. En allemaal hebben ze door de aardbevingen flinke schade opgelopen: scheuren in muren, balken en funderingen.
„Het is de tactiek van verdeel en heers”, zegt Henk Dijkhuis, die op huisnummer 1b woont. Bij de parlementaire enquête naar de gaswinning, afgelopen zomer, ging het ook over dit in Groningen levende gevoel. Melissa Dales, die als geestelijk verzorger werkte in het aardbevingsgebied, zei bij haar verhoor dat de versterkingsoperatie leidt tot een „sociale splitsing” in de dorpen.
De commissie van Tweede Kamerleden verhoorde in zeven weken tientallen getuigen. Vrijdag wordt het eindrapport gepresenteerd. De meeste bewoners van de Vinkenstraat laat het koud, ze hebben niet de verwachting dat het rapport iets aan hun situatie zal veranderen. De staatssecretaris die verantwoordelijk is voor het gasdossier, Hans Vijlbrief (Mijnbouw, D66), is erop voorbereid dat hij weg moet als de Kamer het vertrouwen in hem opzegt. In de Vinkenstraat zitten ze daar niet op te wachten. Voor je het weet veranderen de regels voor schadevergoeding en versterking van huizen dan wéér, zoals al zo vaak is gebeurd.
Terwijl verderop in het dorp ’t Zandt huizen worden gesloopt en vervangen door nieuwbouw, is de Vinkenstraat nog in oude stijl. De rode bakstenen huizen zijn kenmerkend voor de Groninger dorpen. Foto Kees van de Veen
Toen de versterking in ’t Zandt net was begonnen, rond 2016, werden bewoners die aan de beurt waren bijeengeroepen in het dorpshuis. In de Vinkenstraat worden de huizen nu allemaal individueel benaderd. Toch wisselen de bewoners informatie uit. Aan het einde van de straat hebben ze in coronatijd twee picknicktafels neergezet. Als het weer het toelaat, zitten ze daar met elkaar te praten. In de verte zie je de rode lichtjes knipperen van tientallen windmolens, voorbij de plek waar vroeger een boorput was voor de gaswinning.
Aan de picknicktafels valt te beluisteren dat één huis in de straat al wél versterkt is, razendsnel zelfs. Binnen vier maanden werd het hele huis voor een kwart miljoen euro verbouwd. De andere bewoners gunnen het hun buurman, zeggen ze, maar eerlijk vinden ze het niet.
Met verbazing kijken ze ook naar de rijen huurwoningen verderop in het dorp die in razend tempo worden gesloopt en vervangen door nieuwbouw. Sommige bewoners van de Vinkenstraat betreuren het dat de rode bakstenen huizen verdwijnen die zo kenmerkend zijn voor de Groningse dorpen. „Er blijft van het oude niets over, dat vind ik zo verschrikkelijk jammer”, zegt Kees Lijnema van huisnummer 1.
Rijksbouwmeester Francesco Veenstra schreef vorige week een brief aan het kabinet, waarin hij ervoor pleitte niet lukraak huizen te slopen en te vervangen, maar meer oog te hebben voor de „unieke landschappelijke en monumentale kwaliteiten van het gebied”. Toch heeft nieuwbouw ook aantrekkelijke kanten, vinden sommige bewoners van de Vinkenstraat. De huizen die aan de andere kant van het dorp worden gebouwd zijn „gigantisch”, zegt Jan Smit van huisnummer 1A, die nog geen idee heeft wat er met zijn huis gaat gebeuren. „En wij moeten maar wachten.” Nico Kobes van nummer 2, die zijn huis eigenhandig zoveel mogelijk heeft versterkt, is over de kwaliteit van de nieuwbouwhuizen verderop in het dorp „niet erg tevreden”, maar die huizen krijgen wel zonnepanelen en een warmtepomp. Die wil hij ook wel.
Foto Kees van de Veen
De enige in de straat die nog een beetje kan volgen hoe er zulke grote verschillen tussen de huizen kunnen ontstaan, is Jolanda Jager-Smit, van nummer 14. Zij werkte jarenlang bij het Groninger Gasberaad, de koepel van maatschappelijke organisaties die zich inzet om bewoners in het aardwinningsgebied te ondersteunen. Zij legt het zo uit: alle huizen in de Vinkenstraat zijn ongeveer tegelijkertijd onderzocht, rond 2017, maar niet van elk huis werd alles meteen doorberekend. Daarom is van het ene huis al een versterkingsadvies bekend en van het andere huis nog niet.
In 2020 maakten het kabinet, de provincie Groningen en de gemeenten nieuwe afspraken over de versterking. Huizen waarvan nog geen versterkingsadvies bekend was, worden sindsdien volgens een nieuwe norm voor aardbevingsbestendig bouwen beoordeeld. Daarbij wordt ingecalculeerd dat de gaskraan dichtgaat en er minder bevingen komen. In de meeste gevallen is de uitkomst dat die huizen niet worden versterkt, of maar heel beperkt. Hoewel Jager-Smit als een van de weinigen in haar straat begrijpt hoe de verschillen zijn ontstaan, heeft ze er geen begrip voor. „Dat de verschillen in één straatje zo groot zijn, is onverteerbaar.”
Ook eigenaren die al een versterkingsadvies hebben, kunnen kiezen voor herbeoordeling volgens de nieuwe norm. Ze krijgen dan 30.000 euro. Een „lokkertje”, want versterking volgens het oude advies is vaak duurder, zegt Jager-Smit. Voor haar huis ligt een plan klaar dat 264.929 euro kost. Toch heeft ook zij gekozen voor herbeoordeling, ze heeft twijfels over het versterkingsadvies. Ze ziet het niet zitten daarover de strijd aan te gaan met de NCG. „Ik ben moegestreden.”
Bewoner: Kees Lijnema
Bouwjaar huis: 1922-23
Wat moet er gebeuren: Het huis wordt beoordeeld volgens nieuwe normen, onderzoek is nog in gang
„Mijn huis is een buitenbeentje in de straat. De meeste huizen zijn smal en diep, maar mijn huis is een vierkant van tien bij tien meter met twee puntdaken erop, achter elkaar. Toen ik kwam, zat er nog jute bespanning op de muren. Warm water was er niet. Het huis was nauwelijks elektrisch. Op het dak zaten asbestplaten, die moesten eraf. In feite kocht ik in 1996 een cascohuis van ongeveer 75 jaar oud waaraan alles moest gebeuren.
„Als ik zie wat voor scheuren ik heb, dan valt het wel mee, denk ik, hoe snel mijn huis zal instorten. Ik mag hier graag wonen. Ik moet er niet aan denken dat ze mijn huis zouden slopen, want het is een mooi oud huis van Groninger baksteen.
„Een jaar of zes geleden zijn ze in opdracht van de NCG komen kijken. Toen is op alle vier de hoeken het fundament opgegraven. Ze wilden zelfs het plafond openbreken. Daar had ik niet veel trek in, dus toen heb ik ze mijn fotoalbums van de verbouwing voor de neus gegooid. Daarin kon je alle balken goed zien. Er werd gezegd dat het opmaken van dat rapport ongeveer een jaar zou duren. Nou, ik moet nog steeds bericht krijgen. Maar ik dacht: geen bericht is goed bericht. Aan de andere kant: je blijft wel in onzekerheid zitten.
„Een jaar of twee terug kreeg je de mogelijkheid subsidie aan te vragen om dus je huis te verbeteren, te verduurzamen. Ik heb de houten vloeren van 100 jaar oud uit het voorhuis laten halen. Daar is 25 centimeter piepschuim in gekwakt, en daarop is vloerverwarming gelegd met beton eroverheen. De ramen heb ik ook allemaal laten vervangen, dat is nu HR++ glas. En ik heb een nieuwe cv-ketel laten plaatsen, die is een stuk zuiniger. Dus toen was dat hele bedrag ruimschoots foetsie.
„Eind 2022 kreeg ik bericht van de NCG: wij komen fysiek bij u langs om nog het een en ander te bekijken. Dus: wordt vervolgd. Als het heel erg acuut was geweest, hadden ze vast en zeker meer haast gemaakt.”
Foto Kees van de Veen
Bewoners: Jan Smit en Ilse Bekkema en hun twee dochters
Bouwjaar huis: 1980
Wat moet er gebeuren: Onbekend, dossier is kwijt
Jan Smit: „Vier of vijf jaar geleden zijn ze bij ons langs geweest, die experts, om ons huis te onderzoeken, en vorig jaar nog een keer. We hebben nog geen uitslag gehad, we horen helemaal niets. Mijn vrouw heeft er achteraan gebeld, maar bij de Nationaal Coördinator Groningen zeiden ze: uw dossier is kwijt. Ze zouden ernaar op zoek gaan.
„Onze buren, Joke en Henk, kregen wel bericht. Bij hen moet er versterkt worden. Dan denk ik: bij ons ook, want wij wonen in precies zo’n zelfde huis. Er zijn maar twee van deze huizen in de straat, allebei uit 1980, ze zijn ooit gebouwd door twee broers.
„Ons huis is nieuwer dan de rest van de straat, maar het is toch ook alweer veertig jaar oud, en we hebben door de aardbevingen ook schade gehad. Nik Source: NRC