N.B. Het kan zijn dat elementen ontbreken aan deze printversie.
Column Maxim Februari
Omdat ik opeens geïnteresseerd raakte in poseren, self-fashioning, de constructie van een zelf, las ik wat anderen daarover schreven. Ik las over de sociopolitieke implicaties die ten grondslag liggen aan de ontmanteling van het autofictionele subject. Over de mediterrane politiek van de verbeelding van het maatschappelijke zelf vis-à-vis Antonio Gramsci’s theorie van de culturele hegemonie.
Zou het niet geweldig zijn, dacht ik ambitieus, terwijl ik door de teksten ploegde op zoek naar inspiratie, als ik ooit iemand zou kunnen worden die zijn gedachten ook wist om te zetten in zulke bespottelijke formuleringen?
Dat ik had besloten mezelf maar eens te restylen en een nieuw persona voor mezelf te construeren, kwam in feite door Piet Mondriaan. Kort geleden bezocht ik de tentoonstelling Striking a Pose in het Fotomuseum Den Haag, waar je kunt zien hoe Mondriaan de fotografie gebruikte om „zichzelf neer te zetten”, zoals het museum dat noemt. De fotocamera als instrument voor de enscenering van het zelf.
We kenden allemaal de professionele portretten al wel, de foto’s waarop Mondriaan te zien is als afstandelijke pionier van de abstractie. Als „serieuze eenling”, zoals het museum zegt. Dit ernstige poseren met strenge blik en kaarsrechte houding was natuurlijk een poging zichzelf als kunstenaar, groot kunstenaar, te positioneren. En je kunt er tegelijk een poging in zien de persoon om te vormen tot een kunstwerk: tot een Mondriaan.
Op de tentoonstelling en in het boek Mondriaan en fotografie laten Wietse Coppes en Leo Jansen daarnaast foto’s zien van een heel andere Piet Mondriaan. Een lossere Piet die rookt, wijn drinkt en er in beperkte mate op los leeft. Hij bezoekt feestjes, gaat op reis en draait platen in zijn atelier. De foto’s die Coppes en Jansen van deze losse Piet hebben verzameld, zijn niet beroepshalve genomen, het zijn kiekjes, inzichten in het privéleven. Genomen door vrienden. Of door fotografen nadat de officiële fotosessie was beëindigd.
Er is iets uitermate geruststellends, een soort Garbo Lacht-effect, aan deze verzameling van tot nu toe onbekende foto’s. Greta Garbo, wier imago om onduidelijke redenen ook nogal ernstig was, barstte in de film Ninotchka plotsklaps in lachen uit. Daarvoor moest wel eerst een aanbidder achterover van zijn restaurantstoel vallen, want Garbo was in de film een kille Russische gezant, maar zodra de aanbidder eenmaal met servies en al op de grond lag, was ze niet meer te houden. ‘Garbo Laughs’, schreeuwde de filmposter enthousiast.
Je hebt, kortom, aan de ene kant de officiële geposeerde wereld, met een kille blik, donkere bril, gepretendeerde ernst en geleerde teksten over autofictionele subjecten. En aan de andere kant de wereld van de ontspanning, Piet Mondriaan met zijn haren los, Greta Garbo in een deuk. Piet en Greta en pantoufles, zoals de Fransen zeggen.
Nou zou het natuurlijk fantastisch zijn als je zelf de keuze had welke van de twee gezichten je kon laten zien, zodat je bij elke afzonderlijke gelegenheid kon besluiten te bevriezen of te ontdooien. Maar als ik iets heb begrepen van de geleerde teksten over self-fashioning, het positioneren van jezelf, is het wel dat je geen volledige zeggenschap hebt over je pose, al was het alleen maar omdat je voor je imago afhankelijk bent van de mensen in je omgeving.
De foto’s werden niet door Piet Mondriaan gemaakt. Hij kon dan misschien bepalen welke bril hij op had en in welke richting hij keek, maar het kan niet anders of de beroemde fotografen die hem vastlegden hebben een inbreng gehad. En de feestjes waarop hij dansend verscheen, werden ook al niet alleen door hem gegeven. Er was, kortom, geen basis-Piet die geheel geïsoleerd nu eens als kunst-Piet poseerde en zich dan weer als losse Piet liet gaan. Er was een Piet in context.
En daar kwam nog iets bij. In de kunst is, net als in de rest van het leven, een rol weggelegd voor de beschouwer. Piet Mondriaan kon nu wel besluiten een kunstwerk te worden, door zo rechthoekig mogelijk op de foto te gaan staan, maar hoe dat kunstwerk werd gezien, was aan degenen die het bekeken. En die droegen op hun beurt aan de bevriezing of de ontdooiing bij.
Tot slot zet de poserende kunstenaar niet alleen zichzelf neer, hij zet ook de ander neer. Je moet, zoals het gezegde luidt, in de kunst de verontrusten bedaren en de bedaarden verontrusten: art should comfort the disturbed and disturb the comfortable. En datzelfde geldt voor de rest van het leven. Je moet de verhitten bevriezen en de verkilden ontdooien. En met deze conclusie over het effect van de pose, sloot ik mijn speurtocht af. Ik wist niet wat u ervan vond, maar ik ging mijn pantoffels opzoeken en een fles wijn opentrekken.
NieuwsbriefNRC In Beeld
De mooiste fotografie en de beste tips, geselecteerd door de fotoredactie
U kunt ons via dit formulier informeren over taalfouten of feitelijke onjuistheden, dat stellen wij zeer op prijs. Berichten over andere zaken worden niet gelezen.
Source: NRC