N.B. Het kan zijn dat elementen ontbreken aan deze printversie.
Open overheid Hoe kon de overheid na de schande van de Toeslagenaffaire transparanter worden en haar eigen tegenspraak organiseren? Daar werd een groot programma voor opgetuigd. Maar een eerste poging, een eigen podcast over morele dilemma’s bij ambtenaren, liep al spaak.
„Je gaat toch niet iets uitwerken waarvan je al weet dat het ethisch gezien niet kan?”
Een jonge, maatschappelijk betrokken ambtenaar zit tegenover een podcastmaker van de Haagse theatergroep Firma MES. Die interviewt haar over de morele dilemma’s die ze tegenkomt in haar werk voor de overheid. Ze is verbolgen. „Toen werd mij gezegd: dit is je plicht, ga niet lastig doen.”
De vrouw heeft in het voorjaar van 2022 gereageerd op een oproep vanuit het ministerie van Binnenlandse Zaken. Dat is op zoek naar rijksambtenaren voor interviews over hun „moed en keerpunten”. De theatergroep gaat op basis van deze „integere, waargebeurde verhalen” een serie podcasts maken. De overheid, zo is het idee, moet na het Toeslagenschandaal een moreel kompas vinden, en dit is één van de eerste concrete plannen daarvoor.
In de eerste minuten vertelt de vrouw over haar keuze ambtenaar te worden, loyale collega’s en het politieke spel.
Maar dan komt het morele dilemma waarvoor ze achter de microfoon is gekropen, en de reden dat ze op de oproep heeft gereageerd. Het speelt zich af tijdens de vluchtelingencrisis in 2015, toen veel Syriërs naar Nederland kwamen. Op een dag riep haar leidinggevende het team in de kantoortuin bij elkaar. Er was een dringende opdracht vanuit het kabinet. „Mijn afdelingshoofd kwam vertellen dat de bewindspersonen hadden gevraagd of wij verschillende scenario’s wilden bedenken over hoe die opvang en met name de inkomensondersteuning voor die groepen geregeld kon worden op een minimaal niveau”, zegt ze.
Het verzoek is volgens haar discriminerend en dus tegen de grondwet: „We worden hier gevraagd om specifiek voor één groep – dat mag al niet – iets te ontwikkelen dat hen waarschijnlijk niet gaat helpen.”
Haar collega’s stellen geen vragen en springen meteen in de brainstorm-modus, vertelt ze. „Wat me het meeste bijstaat is dat er niet even een time-out werd genomen. Van: wacht even, we hebben nog een grondwet.”
Zij protesteert, maar krijgt te horen dat ze niet lastig moet doen, dat een ambtenaar geen werk mag weigeren en dat juridisch onhaalbare scenario’s in een later stadium toch sneuvelen bij de Raad van State. Ze ziet een aantal collega’s besmuikt lachen, vertelt ze, „want ik was weer radicaal aan het doen.”
Daarna wordt het persoonlijk, vertelt de vrouw, die zelf een Egyptische achtergrond heeft. Haar collega’s zeggen tegen haar: jij zal daar wel moeite mee hebben, want het zijn Syrische vluchtelingen. Ze vindt het een belachelijke suggestie: „Die landen liggen niet echt naast elkaar.”
Wellicht is de kwestie ‘te emotioneel’, opperen haar teamgenoten daarna. Als ze echt niet wil, kan ze zich beroepen op gewetensbezwaren, zeggen ze. De onuitgesproken veronderstelling dat het haar niet gaat om de grondwet, maar om ‘mede-Arabieren’ of ‘mede-moslims’, steekt enorm. „Maak het niet persoonlijk. Het gaat hier niet om mij, of wat ik vind”, zegt ze tegen de podcastmaker.
Na een muzikaal intermezzo citeert de presentator een filosoof: „Het is helemaal geen vanzelfsprekendheid dat een mens zich in het openbaar uitspreekt, en dat dit vervolgens zomaar ontvangen en bevestigd wordt.” Dan gaat de podcast verder met het relaas van een ambtenaar wiens carrière binnen de overheid spaak liep nadat hij had geweigerd om „gewoon wat aantallen te bedenken” voor in een scenariostudie.
De podcasts vol bekentenissen van ambtenaren zijn méér dan een proefballon. Ze staan voor de nieuwe, open overheid, waar ambtenaren hun dilemma’s hardop uitspreken en bediscussiëren.
Het is een prachtig concept, vinden alle ambtenaren die er mee te maken hebben. Tot ze de podcasts hebben beluisterd.
Eind 2020 constateert de Parlementaire Ondervragingscommissie Kinderopvangtoeslag dat de overheid tienduizenden gezinnen in haar raderen heeft vermorzeld. Terwijl het kabinet broedt op een antwoord, neemt de politieke druk toe, en op 15 januari 2021 treedt het kabinet af. Diezelfde dag schrijft premier Rutte aan de Kamer dat deze „zwarte bladzijde in de geschiedenis van de Nederlandse overheid” hem „met een diep gevoel van schaamte” vervult.
Het demissionaire kabinet formuleert een pakket aan antwoorden: uitgebreide excuses, compensatie voor gedupeerden en aanpassing van het toeslagensysteem. Rutte is ook kritisch op de Haagse binnenwereld, die hij onder meer een gebrek aan tegenspraak verwijt.
Het is tijd voor een nieuwe wind, schrijft de premier aan de Kamer. Voortaan gaan ambtenaren „op basis van openheid en verantwoording” opereren, „tegenspraak en direct contact met burgers” omarmen en effectief samenwerken „over (organisatie)grenzen heen”.
Het ministerie van Binnenlandse Zaken, dat ook programma’s heeft voor onder meer interdepartementaal samenwerken, krijgt van Rutte de opdracht om deze nieuwe werk-ethiek rijksbreed uit te rollen.
Iemand komt blootsvoets het ‘ongezegde’ schilderen, een ander danst complexe vraagstukken uit
Voor de belangrijke klus wordt 25 miljoen euro vrijgemaakt. De 61-jarige Erik Pool, tot dan toe directeur participatie op het ministerie van Infrastructuur en Watermanagement (I&W), wordt in november 2021 geheadhunt als directeur van het bijbehorende programma ‘Dialoog en Ethiek’, dat 10 van de 25 miljoen krijgt. De voormalig journalist, voorlichter van de gemeente Zoetermeer, interim-manager en PvdA-statenlid moet samen met „vijftien hoogwaardige adviseurs” in vijf jaar tijd het ethisch kompas naar „de haarvaten van de rijksdienst” brengen, aldus het projectplan.
Dat Pool de opdracht krijgt, ligt voor de hand. Bij I&W heeft hij zich ontpopt tot onvermoeibaar pleitbezorger van filosofische gesprekstechnieken. Hij put vooral inspiratie uit het werk van de Duitse politiek denker Hannah Arendt, die op indringende wijze het proces tegen Holocaust-organisator Adolf Eichmann beschreef en het begrip ‘banaliteit van het kwaad’ introduceerde. Aan de hand van haar beschouwingen over totalitarisme, politiek en de gevaren van een gebrek aan tegenspraak organiseert hij al jaren ‘Hannah Arendt-podia’ met filmvertoningen en lezingen. Ook runde hij jarenlang in zijn vrije tijd samen met zijn vrouw de academie voor levenskunst ‘La Scuola’ in Nootdorp en organiseert hij filosofiereizen naar Italië.
Pool is optimistisch over zijn missie, vertelt hij live op Radio 1 en in een groot interview met de Volkskrant. Hij voelt „honger, een groot verlangen binnen de ambtelijke organisatie om lucht te krijgen, adem te kunnen happen en het weer eens te hebben over de dingen die er toe doen”.
In 2022, als Pool al even bezig is, presenteert hij zijn ideeën. Met zijn team wil hij duizend gespreksleiders opleiden, die op alle departementen ‘socratische gesprekken’ over lastige kwesties gaan leiden, waarbij ambtenaren volgens een vast gespreksformat een zaak van meerdere kanten belichten. Dat moet leiden tot „beter beleid”, „betere uitvoering voor burgers” en uiteindelijk „minder pijn in de samenleving”, schrijft hij in het met gedichten en filosofische citaten gelardeerde programmaplan.
Om de ambtenarij enthousiast te krijgen leunt hij sterk op vernieuwende werkvormen. Zoals een ‘kralenspel’, waarbij ambtenaren aan de hand van Plato en Socrates in tien vragen tot een visie komen, en een boekenclub waar ambtenaren in zes sessies het boek Macht en moed van Erik Pool lezen.
Daarnaast organiseert zijn team ‘bouweenkomsten’ en meerdaagse ‘dialoogestafettes’ op conferentieoorden met muzikale en filmische intermezzo’s, toneelstukken, ‘bewegingsverhalen’, ‘socratische snacks’ en kringgesprekken rond een virtueel kampvuur – een slinger kerstlampjes in een schaal. De ene keer schuift een schilder aan die live en blootsvoets het ‘ongezegde’ komt schilderen, de andere keer komt een organisatiedeskundige langs om complexe vraagstukken uit te dansen en om te zetten in spoken word. Ambtenaren doen schrijfoefeningen en geleide meditaties en discussiëren over quantummechanica, Emile Zola, Oscar Wilde, Ovidius. Er is vooral veel aandacht voor Hannah Arendt, in Hannah Arendt-podia, Hannah Arendt-labs en Hannah Arendt-dagen.
Er is één hardnekkig probleem. Steeds dezelfde mensen melden zich aan voor de bijeenkomsten. Zij noemen zich al ‘kwartiermaker’, ‘ruimteverkenner’ of ‘grenswerker’ en kennen Pools boodschap door en door.
Spelenderwijs stellen ambtenaren elkaar op bijeenkomsten of teamdagen vragen als „Hoe gaan jij en ik van JenV een veiliger werkomgeving maken?
Om ook ambtenaren te bereiken die daar minder voor open staan, besluit het programmateam een voor alle ambtenaren toegankelijke podcast te laten maken, die misschien ook wel helemaal publiekelijk kan worden gedeeld. De keuze valt op Firma MES, die ervaring heeft met ‘documentair theater’. De Haagse theatergroep krijgt het verzoek om twee afleveringen van ruim een half uur per stuk Source: NRC