N.B. Het kan zijn dat elementen ontbreken aan deze printversie.
Iedere week schrijft wetenschapper Rosanne Hertzberger over de raakvlakken tussen wetenschap en het dagelijks leven.
Iedere week schrijft wetenschapper Rosanne Hertzberger over de raakvlakken tussen wetenschap en het dagelijks leven.
Ze is initiatiefnemer en bestuursvoorzitter van Stichting Crispatus, waar een vrouwenonderzoekscollectief een vaginaal probioticum ontwikkelt. Sinds 2017 doet ze onderzoek naar het metabolisme van vaginale melkzuurbacteriën in het Systems Biology Lab aan de VU Amsterdam.
Eerder was ze als postdoctoraal onderzoeker werkzaam bij de afdeling moleculaire microbiologie van Washington University (St. Louis, Missouri, USA) en deed ze in samenwerking met Nestle Research Center promotie-onderzoek bij SILS, UvA & NIZO Food Research. Ze publiceerde twee boeken: ‘Het Grote Niets – waarom we te veel vertrouwen hebben in de wetenschap’ (2019) en ‘Ode aan de E-nummers -Waarom e-nummers, kant-en-klaar-maaltijden en conserveermiddelen ons leven beter maken‘ (2017).
Meer over Rosanne Hertzberger is te lezen op haar site.
Meer artikelen van Rosanne Hertzberger
De stikstofkaart die zoveel ophef en brandende bermen opleverde afgelopen zomer, is alweer achterhaald. De Aerius-calculator werd geüpdate met de gegevens uit 2018 en nu vallen er in Zeeland plotseling boeren binnen de norm en is er slecht nieuws voor een aantal bedrijven in het oosten. Druk op de knop en de kaarten zijn opnieuw geschud. Het gaat soms om verschuivingen van 100 mol (eenheden stikstofverbinding) per hectare per jaar – er worden nu vergunningen geweigerd op basis van een overschrijding die twintigduizend keer lager ligt. Het is niet uit te sluiten dat boeren die hun drie generaties oude bedrijf staakten vanwege de uitzichtloze stikstofsituatie dat achteraf toch niet hadden hoeven doen. Boeren die besloten te blijven en te investeren blijken plotseling toch wél een gevaar voor de natuur en zijn hun toekomst vanwege een anonieme data-exercitie in Bilthoven niet meer zeker.
Het is een nieuwe mijlpaal in de geschiedenis van het slechte huwelijk tussen autoritaire wetenschap (vertrouw ons of wees voor eeuwig wap) en de bange overheid die niets op eigen gezag durft te besluiten. Een huwelijk waarin bestuurders nergens voor hoeven te staan omdat het model voor hen bepaalt wie er weg moet en wie er mag blijven. Een beslissing behoeft geen verdere motivatie dan een verwijzing naar het model. En niemand is verantwoordelijk want het was immers het model dat besloot.
We zien het in tal van beleidsgebieden. Het model hielp de Belastingdienst onschuldige burgers als fraudeur te bestempelen; het model hielp Shell en Exxon hun verantwoordelijkheid te ontduiken bij de schade aan Groningse huizen.
Het probleem is dat het niet om de modellen zelf gaat. Dat is gewoon de zoveelste neutrale methode in de wetenschappelijke gereedschapskist die zowel extreem krachtig als sterk misleidend kan zijn – het hangt onder meer af van de kennis die je erin stopt. Wanneer je een model gebruikt om de dynamiek in een klas pubers te voorspellen bij een specifieke prikkel, kun je een behoorlijke waardeloos antwoord verwachten. Maar op de hoogste verdieping van een flat ontworpen met een model gebaseerd op de klassieke mechanica durf ik best te wonen.
Het probleem met modellen is dat ze extreem flexibel zijn. Er zijn een heleboel knoppen waar je aan kunt draaien en er zijn heel weinig mensen die ze begrijpen. Je kunt het model laten uitspugen wat je erin stopt, je kunt dogma’s en beleidsdoelen ermee verhullen. Over het stikstofmodel zegt het RIVM simpelweg: „Door updates van de rekenmodellen […] geven berekeningen een ander resultaat.”
Het vergt behoorlijk wat vertrouwen dat de fijnmazige stikstofdeposities die dit wispelturige model uitspuugt biologisch relevant zijn, en dat het opheffen van een bedrijf, van een levenswijze, straks écht iets uitmaakt voor de natuur.
Ik vraag me af wat nu eigenlijk een grotere bedreiging is voor het wantrouwen in de wetenschap. Zijn het de wacko’s die misleidende informatie de wereld insturen en verwarring zaaien? Of zijn het de bestuurders die de grote besluiten hebben uitbesteed aan wetenschappers met compulsieve modelleerdrang?
Zelf denk ik het laatste. Sterker nog, ik denk dat een daling in het vertrouwen in wetenschap gerechtvaardigd is wanneer wankele modellen voor levensontwrichtende besluitvorming worden ingezet. Dat ligt niet aan de wetenschap. Dat is een beleidskeuze.
En het erge is dat er aan de gebruikte modellen vaak een daadwerkelijk relevant en belangrijk effect ten grondslag ligt. Ze maken makkelijke dingen moeilijk. Misschien kunnen de klimaatmodellen de zeespiegelstijging niet tot op de millimeter voorspellen, maar dat betekent niet dat het broeikaseffect niet bestaat en we onze CO2-uitstoot niet moeten reduceren. Dat Aerius wordt misbruikt voor voorspellingen per hectare betekent niet dat er geen ammoniakprobleem is in dit land. Ook op basis van een simpele Excel-sheet kun je metingen voor iedereen inzichtelijk maken en er visionair beleid op baseren, inclusief normen en streefcijfers. Dat doen we al decennia. Ik vermoed dat zo’n werkwijze weleens wat meer draagvlak en vertrouwen kan genereren.
Rosanne Hertzberger is microbioloog.
U kunt ons via dit formulier informeren over taalfouten of feitelijke onjuistheden, dat stellen wij zeer op prijs. Berichten over andere zaken worden niet gelezen.
Source: NRC