N.B. Het kan zijn dat elementen ontbreken aan deze printversie.
Duurzaamheid in de kunstwereld Klimaatverandering is voor veel kunstenaars een belangrijk thema. Maar hoe doet de kunstwereld het zelf, als het gaat om duurzaamheid?
Stel je een strand aan de Middellandse Zee voor – met azuurblauw water en een wit strand. Kijk je beter, dan zie je een dode octopus, een kapotte iPad, een sneaker en rottende etensresten. De Franse Laure Prouvost stelde afgelopen jaar in het Bonnefantenmuseum in Maastricht een kunststrand van zand en siliconen tentoon, met het afval dat wij produceren als naargeestige versiering. In Prouvosts tentoonstelling was dit strand een waarschuwing: zo ziet onze idylle er inmiddels uit.
In het Amsterdamse Stedelijk Museum vestigde vorig jaar op de tentoonstelling It’s our f***ing backyard een stoet aan ontwerpers de aandacht op de klimaatcrisis en hoe het tij te keren. De „grootste uitdaging van deze tijd”, schreef het museum. Of neem fotograaf Arko Datto, die in het Fotomuseum Den Haag een serie onthutsend sprookjesachtige foto’s toont waarop te zien is hoe land in de Gangesdelta door klimaatverandering letterlijk wegspoelt onder de voeten van 300 miljoen bewoners. „De wereld staat aan de vooravond van een humanitaire ramp waarvan de omvang niet te bevatten is”, schrijft het museum. Al deze kunstwerken laten zien dat het zo niet langer kan met het smeltende gletsjerijs, bossen die in vlammen opgaan, mensen die op de vlucht slaan voor droogte of juist overstromingen, dieren die uitsterven.
De beeldende-kunstsector heeft een progressief imago. Dat komt vooral door die maatschappelijk geëngageerde tentoonstellingen met vooruitstrevende kunst ‘aan de voorkant’ van instellingen. Maar hoe vooruitstrevend is de ‘achterkant’? Hoe voegen musea, fondsen, galeries, kunstbeurzen zich naar de ook door Nederland ondertekende afspraken van de klimaattop in 2015 in Parijs? Om de opwarming van de aarde nog te beperken tot 1,5 graad moet de wereldwijde CO2-uitstoot al in 2030 gehalveerd zijn. Rond 2050 moet de uitstoot naar nul.
NRC onderzocht die ‘achterkant’ en sprak de afgelopen vier maanden met een kleine veertig vertegenwoordigers van musea, galeries, belangenverenigingen, culturele fondsen, kunstenaars, wetenschappers en kunsttransporteurs. Daarnaast bestudeerde NRC rapporten, jaarverslagen en verklaringen van onder andere de Verenigde Naties, de International Council of Museums (ICOM), de Museumvereniging, de Boekmanstichting en tal van internationale ngo’s die zich bezighouden met klimaatbewustzijn in de beeldende sector.
Uit het onderzoek blijkt dat klimaatbeleid en klimaatadaptatie nog lang niet in het DNA zitten van veel Nederlandse kunstinstellingen en fondsen. In vrijwel alle meerjarenbeleidsplannen en jaarverslagen die de krant doorzocht, schittert het onderwerp door afwezigheid. Verduurzaming van gebouwen is een punt van zorg, waar vooral galeries, gemeentelijke en provinciale musea mee worstelen. Internationaal tentoonstellingsbeleid is ondanks alle vervuilende reisbewegingen die daarbij horen, na corona weer terug in full swing.
Van de 10 musea die NRC onderzocht, hebben er 8 banden met vervuilende en fossiele industrie of instellingen die daar in investeren
Van tien grote Nederlandse musea die NRC onderzocht, hebben er acht banden met vervuilende bedrijven of met financiële instellingen die in fossiele industrie investeren. Veranderingen gaan moeizaam en traag, en het helpt niet dat er in Nederland, anders dan in het buitenland, geen cijfers worden verzameld. Buiten dat heerst de angst dat de transitie naar een CO2-neutraal 2050 het hart aantast van de bedrijfsvoering van musea. Zij maken hun huishoudboekjes sinds de bezuinigingen van VVD-staatssecretaris van Cultuur Halbe Zijlstra in 2011 noodgedwongen kloppend door de jacht op almaar groeiende bezoekcijfers en hogere eigen inkomsten.
In Den Haag groeit inmiddels de aandacht voor duurzaamheid binnen het cultuurbeleid. Het ministerie van Binnenlandse Zaken maakte afgelopen jaar 150 miljoen euro vrij voor verduurzaming, maar „die pot”, zegt Vera Carasso, directeur van de Museumvereniging, „was binnen een middag dubbel overtekend”. In november 2022 heeft staatssecretaris van Cultuur Gunay Uslu (D66) in een beleidsbrief geschreven geld vrij te willen maken voor het verduurzamen van monumenten en musea. De Raad voor Cultuur werkt aan een advies dat deze lente wordt verwacht.
Het Mondriaan Fonds, het grootse beeldende-kunstfonds in Nederland, heeft verduurzaming nog niet in haar langetermijnvisie opgenomen. „Het klimaatakkoord van Parijs is geen onderdeel van de opdracht vanuit het ministerie van OCW aan het Mondriaan Fonds binnen het beleidskader 2021-2024 of binnen eerdere kaders en wordt daarom ook niet verantwoord of toegelicht”, schrijft het Fonds aan de krant. „We volgen de maatschappelijke discussie en die binnen de sector wordt gevoerd, met interesse en reageren afhankelijk van onze beleidskaders binnen het beleidsplan 2025-2028.”
Weinig kunstliefhebbers die het werk van Gustav Klimt hebben gezien in het Van Gogh Museum, of die naar de schatten van Pompeï in het Drents Museum gaan kijken of tickets reserveren voor de grote Vermeer-tentoonstelling in het Rijksmuseum, zijn zich bewust van hun CO2-voetafdruk door hun bezoek. Een enkeling realiseert zich hoeveel de productie (en het afval) van een expositie kost – denk aan wanden, plastic, glas, vitrines, geplastificeerde lay-outs voor op zaal -, hoeveel energie er wordt gebruikt om het klimaat op zaal en in depots stabiel te houden en wat de milieulasten zijn als gevolg van bruikleenverkeer. Van de 28 schilderijen van Vermeer bijvoorbeeld, die vanaf 10 februari in het Amsterdamse Rijksmuseum te zien zijn, komen er 14 met vliegtuigen uit Amerika, Japan, Groot-Brittannië en Ierland. Tijdens al die trips reist een koerier businessclass mee.
Hizkia van Kralingen komt uit de surf- én kunsttransportwereld. Balancerend op een plank op de golven, ontstond in 1994 het idee voor de Turtle. In plaats van bomen verslindende houten kisten, die na afloop van een transport vaak worden vernietigd, ontwikkelde HIZKIA, zoals het bedrijf inmiddels heet, de duurzame Turtle van verstevigd composiet. Schokbestendig, klimaatbestendig en ze gaan eindeloos lang mee. Turtles zijn te koop, maar de meeste musea huren zo’n geavanceerde kist in geel of groen. Alle Vermeers komen in Turtles naar het Rijksmuseum. Alle Mondriaans, en de andere schilderijen van Kunstmuseum Den Haag reizen in Turtles. Inl: hizkia.com
Daarnaast staat de beeldende kunstsector bekend om haar wereldwijde circus van curatoren, kunstenaars, verzamelaars, critici, galeriehouders en kunstprofessionals die naar biënnales en kunstbeurzen reizen. Met name beursgiganten als het Londense Frieze Art en Art Basel, die grote nevenbeurzen hebben in New York, Parijs, Miami, Seoul, Hong Kong en Los Angeles, veroorzaken een kolossale voetafdruk. De beloftes van verduurzaming die de beurzen doen – Frieze New York stookte vorig jaar het beursgebouw met plantaardige brandstof – zijn volgens de Süddeutsche Zeitung in 2022 slechts „groene make-up”. De beurzen zijn onder andere beroemd om hun zogeheten High Net Worth-verzamelaars (met een vermogen van tussen de één en vijftig miljoen dollar) die zich met privévliegtuigen voor één of twee dagen naar de place to be laten vervoeren.
Ook het Stedelijk Museum in Amsterdam gaat jaarlijks naar Art Basel – soms met het vliegtuig, zegt directeur Rein Wolfs: „Want Bazel vind ik qua trein wel echt op de grens liggen.” Het Stedelijk gaat naar de beurs om de crème de la crème van de hedendaagse kunst te zien, maar ook om te netwerken. Speciaal daartoe organiseert het Stedelijk ieder jaar in Bazel een diner voor „maximaal zestig” grote verzamelaars, een select groepje kunstenaars en businesscontacten van het museum. Bijna al deze gasten komen uit Nederland.
De Nederlandse kunstenaar Erik van Lieshout was in 2021 aanwezig bij zo’n Stedelijk-etentje in Bazel. „Bijna iedereen kwam met privéjets of taxivliegtuigen – allemaal verzamelaars die door het Stedelijk worden uitgenodigd voor een avondje leuk in Bazel. Dit is niet vieze Shell hè. Dit is de kunstwereld.”
De kunstwereld stoot jaarlijks wereldwijd – volgens een groot onderzoek uit 2021 van de Britse NGO Julie’s Bicycle – 70 miljoen ton CO2 uit. Achttien miljoen ton CO2 daarvan wordt veroorzaakt door onder andere zakelijke reizen, kunsttransport en gebouwen. Kunstbezoekers stoten met hun reisbewegingen naar kunstbeurzen, musea en biënnales liefst 52 miljoen ton uit. Dat is 74 procent.
In Nederland bestaan geen specifieke getallen. Het CBS houdt jaarlijks per sector de uitstoot van broeikassen bij. Beeldende kunst valt onder Cultuur, Sport en Recreatie – een vergaarbak die in 2021 goed was voor 428.000 ton CO2 (in pre-coronajaar 2019 was dat 466.000 ton). Ter vergelijking: een gemiddelde Nederlander stoot 8 ton per jaar uit.
Bijna alle verzamelaars kwamen met privéjets naar Art Basel. Dit is niet vieze Shell hè. Dit is de kunstwereld
Erik van Lieshout kunstenaarNRC