N.B. Het kan zijn dat elementen ontbreken aan deze printversie.
Toen de Russische president Poetin vorig jaar Oekraïne binnenviel, was Joelia Galjamina op skivakantie in de Oeral. Wat doe je in zo’n geval? Pak je je latten in en ga je naar huis, of ga je verder met wat je aan het doen bent? Galjamina skiede verder, ondertussen intensief contact houdend met haar politieke team in Moskou. Diezelfde dag kwam haar eerste post online, waarin ze Russen opriep om te protesteren.
„Wij, vrouwen van Rusland zijn tegen de oorlog! Wij eisen een direct einde aan de militaire acties en een dialoog. Oorlog is enkel in het belang van een agressieve en gecorrumpeerde elite, niet in dat van mensen.” Een week later, na thuiskomst in Moskou, werd ze opgepakt.
Joelia Galjamina werd geboren op 23 januari 1973 in Moskou, waar ze afstudeerde en promoveerde in de linguïstiek. Ze werkte als lingüïst en journalist, doceerde aan de prestigieuze High School of Economics en was hoofdredacteur van verschillende media, waaronder Kasparov.ru.
In 2014 deed Galjamina namens de Jabloko-partij mee aan de verkiezingen voor de gemeenteraad in Moskou, in 2016 aan die voor de Doema.
In 2019 werd ze uitgesloten en vervolgd. Eind 2022 werd ze, als eerste ‘buitenlands agent’, ontslagen als docent aan de Moskouse RANEPA-universiteit. Galjamina vocht dat besluit aan.
Pal voor de invasie, op 22 februari, had ze met een groep gelijkgestemden de politieke vrouwenbeweging ‘Soft Power’ (Mjagkaja Sila) opgericht. Doel: de stem van vrouwen terugbrengen in de door machismo en geweld gedomineerde Russische politiek. Twee dagen later brak de oorlog uit, werd ze vastgezet en zat ze dertig dagen in de cel. Nadat ze vrijkwam bleef ze actie voeren, met de autoriteiten op haar hielen. In september bestempelden ze haar tot ‘buitenlands agent’. Het jaar eindigde met haar ontslag als docent aan de prestigieuze RANEPA-universiteit in Moskou.
Galjamina is er de persoon niet naar om lang bij tegenslagen stil te staan. De 49-jarige politica en activist zit vol plannen, blijkt in een gesprek in de studio waar ze videoboodschappen opneemt voor haar tienduizenden volgers. Hier stippelt ze samen met een bescheiden team en dochter Doenja haar strategieën uit. Met de censuur neemt ze het daarin niet zo nauw. „Durven buitenlandse media het woord oorlog niet meer te schrijven? Waarom niet? Ik schrijf iedere dag over de oorlog.”
Haar laconieke, vriendelijke optimisme gaat gepaard met realisme. Ook dit jaar heeft ze altijd een gepakte tas klaarstaan, voor het geval de politie een inval doet. Lachend vertelt ze hoe ze onlangs met haar man een nieuwe voordeur in hun Moskouse woning liet plaatsen. De Russische politie deinst er niet voor terug om bij een inval deuren kapot te breken, vaak met een kettingzaag. „Nu kost het ze een half uur om de deur door te zagen.”
Voor de officiële oprichting van Soft Power werd 23 februari gekozen. Geen toeval, vertelt Galjamina. „Dat is in Rusland de Dag van de Verdediger van het Vaderland, de mannelijke equivalent van [Vrouwendag] 8 maart. Heel toepasselijk.” Het idee koesterde ze al jaren en hangt samen met haar politieke verleden. In 2018 woonde ze bijeenkomsten bij over vrouwelijk leiderschap. In 2019 deed ze mee aan de Moskouse gemeenteraadsverkiezingen; ze had 117.000 handtekeningen, genoeg voor een kandidatuur, maar werd samen met andere oppositieleden uitgesloten. Dat de opstand in Wit-Rusland, in 2020 tegen de autoritaire leider Loekasjenko, werd geleid door drie vrouwen, gaf een laatste duwtje. „Het zette de noodzaak van vrouwelijk leiderschap in de spotlights.”
Wat is het doel van Soft Power?
„Ons belangrijkste idee is dat Rusland een humaan beleid nodig heeft, met humane en horizontale relaties tussen samenleving en staat. Poetins beleid is doordrenkt van machismo, geweld en autoritarisme, waarin iedere vorm van menselijkheid ontbreekt. Dat resulteert in lijden en bloedvergieten. Russen zijn chronisch ongelukkig, omdat ze zichzelf niet kunnen verwezenlijken en op alle vlakken worden tegenwerkt door de staat. Vrouwen hebben het nog zwaarder, omdat ze niet worden gehoord. Neem als simpel voorbeeld de manier waarop zwangere vrouwen worden behandeld. Ik moest bevallen via een keizersnee, maar ik werd gewoon vergeten op de operatietafel. Ik kon niemand roepen en heb daar drie uur gelegen. Zoiets is heel normaal in dit land.”
Hoe komt dat, denkt u?
„De Russische samenleving als geheel heeft veel trauma’s beleefd, en telkens bleek hoe weinig deze staat geeft om mensenlevens. Neem de ramp met onderzeeër Koersk [in 2000, 118 doden], de gijzelingen in het Moskouse Doebrovka-theater [2002, 171 doden] en op een school in Beslan [2004, ruim 330 doden]. Ik ben in februari op die piste doorgeskied, omdat Poetins besluit om Oekraïne aan te vallen voor mij geen verrassing was. Die shock heb ik twintig jaar geleden al doorgemaakt. Toen wist ik: hij is tot alles in staat.”
Het idee is dat de Russen Poetin al die jaren zijn gang hebben laten gaan.
„Rusland kwam eind jaren 90 uit een chaotische en zware periode. De wereldeconomie was slecht en de democratie niet volgroeid. Ik kan me de dagen waarop we domweg niets te eten hadden nog goed herinneren. De verbetering van de economie, mede dankzij de hoge olieprijzen, viel samen met het begin van Poetins carrière. Maar wat deed hij als eerste? Hij legde de media aan banden, verving de onafhankelijk rechtspraak en verhief kiesfraude tot de standaard. Tel daar de propaganda bij op, die burgers al twee decennia lang vertelt dat zij geen enkele invloed hebben en dat ze zich beter nergens mee kunnen bemoeien. Russen hebben geleerd om de staat zo veel mogelijk uit de weg te gaan en iedere confrontatie te vermijden. Het is een kettingreactie.”
Hoe is Rusland sindsdien veranderd?
„Ondanks de repressie is de Russische samenleving de afgelopen vijftien à twintig jaar veel humaner geworden. De grenzen van wat als toelaatbaar wordt gezien, schuiven op. Ook Russen, vooral jongeren, debatteren over maatschappelijke problemen als harrassment, huiselijk geweld of de rechten van minderheden. Vorig jaar bleek uit een studie dat nog maar 7 procent van de bevolking het toelaatbaar vindt om kinderen een klap te geven. De samenleving wil vooruit, dat is positief. Maar Poetin neemt een andere afslag, hij wil een dictator zijn. Dat levert spanningen op.”
Is dat de reden dat er, telkens wanneer Poetins ratings wegzakken, een escalatie volgt?
„Dat denk ik wel. Ze begonnen de oorlog tegen Oekraïne om het land weer achter Poetin te krijgen, zoals dat in 2014 ook was gelukt met de Krim-annexatie. Ze dachten Zelensky snel te kunnen vervangen door een of andere stroman. Ze vergisten zich lelijk. Ik denk trouwens persoonlijk dat ze al veel eerder van plan waren te escaleren, maar dat de Covid-pandemie ertussen kwam.”
Oppositiepolitica Joelia Galjamina komt aan bij een rechtszaak tegen haar in 2020. Foto Sergei Ilnitsky/EPA
Wat kunnen vrouwen aan dit alles veranderen?
„ Fysiek trekken vrouwen vaak aan het kortste eind. Dat maakt het zo aantrekkelijk om geweld tegen ze te gebruiken. Maar op veel andere vlakken zijn vrouwen sterker: waar het gaat om uithoudingsvermogen, het vermogen om te praten, begrip te tonen en zaken met dialoog in plaats van geweld op te lossen – al is dat natuurlijk een generalisering. Wat mij betreft is de vrouwelijke kracht een aantrekkelijk alternatief voor het heersende machismo. Ik wil dat vrouwen laten zien dat het ook anders kan. Dat we van Rusland een humaan land kunnen maken.”
Het effect van een positieve benadering zag Galjamina toen de autoriteiten een zaak tegen haar begonnen wegens de overtreding van het demonstratieverbod en het oproepen tot protest. Ze had in 2019 fel geprotesteerd tegen de uitsluiting van oppositiekandidaten bij de verkiezingen, in 2020 sprak ze zich uit tegen de obnoeljenie, de grondwetswijziging die maakt dat Poetin tot 2036 aan de macht kan blijven. Het jaar ervoor had ze al dertig dagen vastgezeten, nu hing haar vijf jaar gevangenisstraf boven het hoofd.
In plaats van haar woede te uiten, besloot ze van de procesdagen een feestje te maken. „Er kwamen artiesten, kunstenaars en rappers naar de rechtbank, die performances hielden en exposities organiseerden. Ik droeg bij iedere zitting een mooie jurk, bakte soms taarten en pannenkoeken. De kerstman kwam en we zetten een kerstboom neer. Rechtszaken zijn deprimerend, maar nu kwamen mensen voor de gezelligheid.”
Tot ieders verrassing kreeg ze een voorwaardelijke straf van twee jaar, die de autoriteiten wel een wettelijke grond gaf om haar uit te sluiten van verdere verkiezingen én om haar paspoort af te nemen. Human Rights Watch schreef: „Het is een opluchting dat Galjamina geen celstraf heeft gekregen, maar dat maakt haar vervolging niet minder schandelijk en een inbreuk op al Ruslands internationale verplichtingen.”
In de cel kreeg het idee voor Soft Power vaste vorm. Een politieke vrouwenbeweging beginnen is moedig in een land waar politiek bedrijven grote risico’s met zich meebrengt. In Rusland worden vrouwen vervolgd om hun activisme en anti-oorlogsstandpunten, zoals de Petersburgse activist Natalia Verchova en journalist Maria Ponomarenko. De beweging opereert daarom vooral online, zwengelt politiek debat aan en netwerkt in heel Rusland. Toch wisten ze in oktober een congres te organiseren in Sint-Petersburg, waarbij tientallen vrouw Source: NRC