N.B. Het kan zijn dat elementen ontbreken aan deze printversie.
Wereldkunst #34 Een goede portretfoto toont de unieke kracht van een persoon, vond Diane Arbus. De nieuwe generatie fotografen lijkt dat vergeten.
Hoeveel macht mag een kunstenaar zich toe-eigenen? Ik dacht daar de afgelopen feestdagen aan doordat vrienden me wilden meenemen naar de film Rimini van regisseur Ulrich Seidl. Ik twijfelde. Rimini gaat, zo leerde de recensies, over Richie Bravo, een aan lager wal geraakte schlagerzanger, die in de gelijknamige Italiaanse badplaats een losbandig en verloren leven leidt. Officieel verdient hij zijn geld met optredens in vervallen glamour-zaaltjes die worden bezocht door een steeds kleinere groep van vooral oudere vrouwen. Maar hij leeft vooral van betaalde seks met diezelfde vrouwen – bij wie je vermoedt dat die seks vooral een middel is om gezien te worden. Soms gaat Richie in Oostenrijk op bezoek bij zijn vader, die woont in een troosteloos verzorgingstehuis en af en toe spontaan nazi-liederen begint te zingen.
Rimini klonk alsof Seidl iets te gretig de hele bingokaart van heteroseksuele camp wilde afvinken: schlagers, vervallen badplaats, Oostenrijk, dovend neonlicht, trieste seks – een wereld waar de gemiddelde Rimini-kijker zelden of nooit iets mee te maken heeft, maar best gnuivend, met licht leedvermaak naar wilde kijken.
Maar ik dacht ook aan Diane Arbus.
In de rubriek ‘Wereldkunst’ schrijft kunstcriticus Hans den Hartog Jager maandelijks een beschouwing of polemiek over kunst die hem opvalt.
31. Waarom de social design van Studio Drift hypocriet is
30. Expositie Documenta is warme bubbel collectiviteit
29. Weg met het geld! Weg met de kunstenaar als individueel genie
28. In Venetië predikt Marlene Dumas een zachte revolutie
27. Kunst moet op zoek naar waarheid
26. De kunst van Hito Steyerl lijkt ingehaald door de tijd
25. In het werk van Kehinde Wiley is ongemak de kern
24. NFT’s zijn de hype van 2021 en zijn miljoenen waard. De vraag is nu: leveren ze al goede kunst op?
23. Oude en nieuwe principes botsen in expo Kirchner & Nolde
22. Vechten tegen het systeem: de compromisloze kunst van Cady Noland
21. Kunst is nu machtelozer dan ze zelf denkt
20. Leve de miljardairs die spannende kunst kopen
19. Luc Tuymans: Ik schilder de barsten in de façade
18. We zoeken krachtige portretten die niemand vastpinnen
17. Zombiekunst verovert de muren van de miljonairs
16. Jeff Koons geeft een masterclass vertrouwen
15. Leve de nieuwe super avant-garde!
14. Tenant of Culture bespeelt de macht van mode
13. Kunstenaar helpt arbeiders in Congo: wie heeft daar baat bij?
12. Kunstenaar Tavares Strachan herschrijft de geschiedenis
11. Laat de zwarte Le Corbusier opstaan
10. Aby Warburg en de kunst van het associëren
9. Beelden vangen op Google Street View
8. Het paradijs is een tuintje in het Erasmuspark
7. Kunst heeft geen baat bij goede bedoelingen
6. Kunstenaar Gregor Schneider heeft een huis, en mondkapjes
5. Melanie Bonajo namens Nederland op de Biënale van Venetië: eindelijk uit de comfortzone
4. Moeders zijn de eerste spiegels
3. Weg met die zachte zeurende zelfhaat in Nederlandse musea
2. Odawara Art Foundation: het paradijs nestelt zich in je hoofd
1. Kara Walkers pronkfontein is fantastische verbeelding van kantelende geschiedenis
Dit jaar is het namelijk exact honderd jaar geleden dat Arbus werd geboren, en nog steeds geldt ze als een van de beroemdste fotografen aller tijden. Tegelijk is haar werk ook omstreden, wat mede komt doordat het grotendeels is gebaseerd op het Rimini-mechanisme.
Arbus’ doorbraak vond plaats in 1972, een jaar na haar zelfverkozen dood, toen het MoMA in New York een grote solo wijdde aan haar werk. Zelden zaaide een fototentoonstelling zoveel verdeeldheid: Arbus’ intieme portretten, in zwart-wit, van mensen aan de rand van de samenleving, reuzen, dwergen, travestieten, mensen in verval of gevangen op een kwetsbaar moment, in die tijd (ook door Arbus zelf) zonder enige gêne ‘freaks’ genoemd, riepen felle reacties op.
Soms waren die positief: New York Times-criticus Hilton Kramer vond Arbus’ tentoonstelling ‘an artistic and a human triumph’. Hij schreef: „Sooner or later [...] she [Arbus] completely wins us over, not only to her pictures but to her people, because she has clearly come to feel something like love for them herself.” Daar stond Susan Sontag, toen al een van Amerika’s meest gezaghebbende cultuurcritici, lijnrecht tegenover: „Arbus’ work shows people who are pathetic, pitiable, as well as repulsive, but it does not arouse any compassionate feelings.”
Mede door die hoogoplopende emoties werd de tentoonstelling een ongekend succes: de rijen wachtenden stonden tot ver om de hoek en de Arbus-expositie werd de bestbezochte tentoonstelling uit de MoMA-geschiedenis tot dat moment.
Door Rimini dacht ik weer aan de reden waarom Arbus’ foto’s mij elke keer weer slaan met een ongemakkelijke mengeling van fascinatie en afkeer: haar werk balanceert feilloos op de grens van voyeurisme en compassie. Bijna elke Arbus-foto toont mensen die zich op de een of andere manier buiten de mainstream bevinden – een jongetje dat een verwrongen gezicht trekt terwijl hij met een plastic handgranaat speelt, een vrouw in bontjas die haar tranen nauwelijks kan bedwingen, twee meisjes die zoveel op elkaar lijken dat ze bijna poppen worden. Daarom kun je niet anders dan vermoeden dat juist dat ‘anders zijn’ de reden is dat Arbus ze heeft willen vastleggen.
Maar daar wordt het ook tricky: op het moment dat de fotograaf ‘anders zijn’ als onderscheidend kenmerk neemt, terwijl hij of zij ook de macht heeft om de norm te bepalen, loopt hij al snel het gevaar de persoon op de foto subtiel (of niet) belachelijk te maken – wat alleen maar sterker wordt doordat de foto’s de to Source: NRC