N.B. Het kan zijn dat elementen ontbreken aan deze printversie.
Cultuur op komst Ook dit nieuwe jaar is weer veel kunst waarop we ons kunnen verheugen. Hier 25 niet te missen tips. Plus 10 belangrijke jubilea in 2023.
In 2023 keert Metallica terug, met een nieuw album en twee shows in de Arena. Stromae staat maar liefst vijf keer in de Ziggo Dome.
Gretig en grappig, maar wordt ze de nieuwe Beyoncé? Zangeres Lizzo woonde ooit een tijdje in haar auto om de studiokosten te kunnen betalen en ze begon haar muziekcarrière als klassiek fluitiste - ze komt in elk geval van ver, en in februari staat ze in de Ziggo Dome. De Amerikaanse is ook niet meer alleen maar zangeres: ze is rolmodel en boegbeeld van de body positivity-beweging, die mensen met een grote maat zich comfortabel wil laten voelen. De in 1988 als Melissa Viviane Jefferson in Houston geboren Lizzo maakte afgelopen jaar indruk met haar derde album, waarop ze de rap achterwege heeft gelaten en zichzelf definitief als zangeres lanceerde. Inl: ziggodome.nl
Transition is in vrij korte tijd uitgegroeid tot niet weg te denken jazzfestival in Nederland. Transition, een samenwerking tussen TivoliVredenburg en North Sea Jazz, nodigde eerdere jaren al muzikanten uit als Ibrahim Maalouf, Branford Marsalis en Brad Mehldau, maar ze zoeken - verbanden leggend tussen generaties - in Utrecht toch vooral de vernieuwing. Namen van de creatieve talenten die je nog niet kent, of nog maar een klein belletje doen rinkelen. Dit jaar strikten ze onder anderen Sun-Mi Hong, Doomcannon, Mammal Hands, Melissa Aldana en goed, ook Yuri Honing en Kurt Rosenwinkel. Inl: transitionfestival.nl
Maar liefst vijf keer speelt Stromae dit jaar in de Ziggo Dome in Amsterdam. Dat zijn 85.000 tickets voor de tot superster uitgegroeide Belgische zanger, die werd geboren als Paul Van Haver. Vorig jaar keken we al uit naar zijn comeback: er kwam ineens na zeven jaar weer een album, maar of hij kon spelen was nog maar de vraag, middenin de pandemie. Die bleek toch te bestrijden en Stromae maakte zijn opwachting in de Afas Live en op Lowlands (ook al kostte dat het Noord Nederlands Orkest hun concert, omdat de opbouw van de show van de Belg uitliep). Zijn verhalende teksten op aanstekelijke beats maakten pas op de plaats voor een huwelijk en het vaderschap, maar hij is nu echt terug. 2022 lijkt slechts een opwarmer te zijn geweest. Inl: stromae.com
We zijn verwend met Metallica in Nederland. De grootste metalband van de wereld speelde de afgelopen tien jaar vijf keer in ons land, voor het laatst nog vorig jaar op Pinkpop. Waarom dan zo uitkijken naar nog weer twee shows van die zestigers? Omdat Metallica met een nieuwe plaat op tour gaat, maar vooral omdat de band in absolute topvorm is. De band uit San Francisco kende een moeilijk decennium met een paar moeizame, soms buitengewoon slechte albums, maar vlamt sinds het in 2016 uitgebrachte Hardwired… to Self-Destruct weer. Live was het nooit slecht, maar waren ze wel erg afhankelijk van de grillen van verslavingsdeskundige James Hetfield, terwijl drummer Lars Ulrich toch al nooit een menselijke metronoom was. Allebei problemen waar de band nooit vanaf zal zijn, maar ze lijken nieuwe energie te hebben aangeboord: ze spelen tegenwoordig alsof alles er vanaf hangt. Inl: metallica.com
De Ierse folkgroep Lankum had in 2020 een prachtige tour gepland met concerten in Paradiso en op Roadburn en Into the Great Wide Open. We weten hoe dat afliep, en ook de verplaatste concerten werden afgelast. Van uitstel kwam geen afstel: de band komt alsnog naar de Tolhuistuin in Amsterdam. ‘Ierse folk’ klinkt belegen, maar in de prachtige vertolkingen van Lankum op hun oude instrumenten wordt er meer opgewekt dan alleen maar trek in gerstenat: de groep tovert misantropische, hypnotiserende, bijna gewijde muziek uit de traditionele liedjes. Een van de weinige concerten die ze wel speelden in 2020 was meteen een van de mooiste van het jaar, dus dat belooft wat. Inl: paradiso.nl
Peter van der Ploeg
2023 wordt natuurlijk het jaar van Vermeer in het Rijksmuseum. Maar ook van Mondriaan, futurisme, Jenkins én Sabiha Çimen.
Het Rijksmuseum zelf heeft vier schilderijen van Johannes Vermeer in de vaste collectie (waaronder het Melkmeisje en Het Straatje). Dankzij bruiklenen vanuit de hele wereld komt het museum met misschien wel de grootste Vermeer-tentoonstelling ooit. Van de Delfste schilder met een klein oeuvre zullen er 28 werken te zien zijn (waarvan bij drie werken overigens discussie is of ze een ‘echte’ Vermeer zijn: Meisje met de fluit, ook Sint Praxedis en Jonge vrouw aan het virginaal). Zeven van de 28 werken zijn voor het eerst op een expositie in Nederland te zien, waaronder twee werken uit de New Yorkse Frick Collection, die doorgaans nooit uitgeleend worden.
Kaarsrecht en met de lippen op elkaar en op de achtergrond wat abstracte werken: dat is hoe Mondriaan het liefst gefotografeerd wilde worden. Hij had een imago hoog te houden. Maar zo strak als hij zich liet afbeelden in tijdschrift en kranten, was hij niet altijd. Uit privékiekjes zie je ook: Mondriaan met baby op schoot, Mondriaan draait een plaatje, Mondriaan pakt een terrasje. Fotomuseum Den Haag toont op Strike a Pose | Mondriaan en fotografie aan de hand van zeventig foto’s welke rol fotografie speelde in het leven van Piet Mondriaan.
Een negenjarig meisje reciteert passages uit de Koran aan een klasgenoot, die er wat verveeld bij zit. De Turkse fotograaf Sabiha Çimen (1986) fotografeerde vier jaar lang op vijf verschillende koranscholen in Turkije meisjes tussen de acht en negentien jaar. Ze leren op deze scholen de Koran uit hun hoofd om de titel hafiz te krijgen. Omdat ze zelf op een koranschool heeft gezeten, won Çimen het vertrouwen van veel meisjes en kreeg ze toegang tot een doorgaans gesloten wereld. Ze toont de meiden lerend, maar ook buitenschooltijd in bijvoorbeeld een kermisattractie. Çimen is als fotograaf verbonden aan Magnum, en haar foto’s worden onder meer afgenomen door The New York Times Magazine, Le Monde, Harper’s Bazaar en Vogue.
„Weet je, alles wat ik ooit wilde doen was mezelf zijn en goed zijn in wat ik doe”, zegt de Amerikaanse kunstenaar Ulysses Jenkins (1946) in de begeleidende video bij de tentoonstelling Ulysses Jenkins: Without Your Intrepretation. Hoe het liep, legt hij daarna uit. Zijn Mass of Images (1978) is een van de eerste videokunstwerken door een zwarte kunstenaar. Hierin, zoals vaker in zijn werk, legt hij uit hoe white suppremacy de populaire cultuur beheerst en op welke manier media en beeldvorming samenhangen als het gaat om racisme en genderongelijkheid. Ulysses Jenkins: Without Your Intrepretation is de Europese première van deze baanbrekende video- en performancekunstenaar uit Los Angeles.
De beweeglijkheid van de kleur door het licht. Dat is wat de Oekraïens-Franse Sonia Delaunay en haar echtgenoot Robert Delaunay onderzochten: rood wordt anders als je ernaast een vlek geel zet, en weer anders als je dat rood naast blauw op een doek zet. Sonia Delaunay was een mooi voorbeeld dat mode en kunst wel degelijk samengingen: ze ontwierp theaterkostuums, stoffen en kleding. Zij en andere avant-gardekunstenaars staan centraal in de expositie Het futurisme & Europa. De esthetiek van een nieuwe wereld, waarin de opvattingen over het samengaan van kunst en leven in het futurisme en andere avant-gardebewegingen aan elkaar gekoppeld worden. Hoe zagen zij hun ‘opera d’arte totale’, totaalkunst, en wat moest die teweegbrengen?
Toef Jaeger
In 2023 eren we zowel Simeon ten Holt, met zijn eigen dag in TivoliVredenburg, als György Kurtág, met een festival in Amsterdam.
Er staat een keur aan topdirigenten voor het Concertgebouworkest de komende maanden. Jaap van Zweden dirigeerde vorige week al, Herbert Blomstedt dirigeert vanaf 19 januari drie avonden Bruckners Vierde symfonie en Mozarts Vierde vioolconcert door topvioliste Janine Jansen. Van 2 t/m 4 februari kun je de wervelwind onder de dirigenten, Teodor Currentzis, aan het werk zien met Mahlers Vierde symfonie, voorafgegaan door het Tweede pianoconcert van Sjostakovitsj door Alexander Melnikov. Nog geen week later (9, 10 en 12 februari) Iván Fischer met onder andere een avond waar je tussen de spelende musici van het orkest mag zitten. In maart dirigeert dirigent emeritus Riccardo Ch Source: NRC