N.B. Het kan zijn dat elementen ontbreken aan deze printversie.
Brazilië De gewelddadige bestorming van het Braziliaanse regeringscentrum door aanhangers van ex-president Bolsonaro roept de vraag op of autoriteiten dit breed aangekondigde protest niet hadden kunnen voorkomen. Was er sprake van „incompetentie of van kwade wil”?
Het was een scenario dat al maanden werd voorspeld. Toch kwam de Braziliaanse variant van de Capitoolbestorming (in de VS twee jaar en twee dagen eerder, op 6 januari 2021) zondagmiddag nog onverwacht. Precies een week eerder, tijdens de feestelijke beëdiging van de linkse president Lula da Silva bleef het relatief rustig in de hoofdstad Brasília, zonder de vooraf wel gevreesde ongeregeldheden. En met ex-president Jair Bolsonaro zelf niet meer in het land – hij vertrok daags voor de machtswisseling naar Orlando, in de Amerikaanse staat Florida – leek de ergste dreiging van zijn radicaalste aanhangers voorbij.
Die opluchting bleek te voorbarig. Duizenden radicale Bolsonaro-aanhangers – in de Braziliaanse media ‘terroristen’ genoemd – konden zondagmiddag ongehinderd in een lange stoet richting het veld trekken, waaraan het Congres, het presidentieel paleis en het Hooggerechtshof zetelen. Ze hadden tot deze week de tijd gekregen hun protestkampen bij het militaire hoofdkwartier – en militaire kazernes elders in het hele land – op te breken. Na de verloren stembusgang bivakkeerden ze daar de afgelopen weken om het leger op te roepen om middels militaire interventie een presidentschap van Lula te voorkomen.
Toen een staatsgreep als in 1964 uitbleef, besloten ze zelf het heft in eigen handen te nemen. Via sociale media werd de afgelopen dagen veelvuldig opgeroepen tot een mars op het Plein van de Drie Machten. Daarbij werd de codeterm ‘Festa da Selma’ gebruikt, in een verkapte verbastering van het Portugese woord voor ‘strijdkreet’. Zondag kwamen bussen vol bolsonaristas aan in de hoofdstad om zich bij dit ‘patriottistische’ protest aan te sluiten.
Een agent van de militaire politie is door Bolsonaro-aanhangers van zijn paard getrokken en ligt op de grond.
Foto Sergio Lima / AFP
Desondanks keek de politie aanvankelijk slechts toe hoe duizenden, in het groen-geel van de nationale vlag geklede betogers naar het veld togen. Daar aangekomen wisten ze de politie snel te overweldigen. Net als in Washington twee jaar eerder werden dranghekken omvergetrokken en agenten fysiek aangevallen. De politie zette daarop rubberkogels, traangas en pepperspray in, maar pas na inzet van militairen konden de drie belangrijkste gebouwen van de federale overheid tegen negen uur ‘s avonds ontzet worden.
Dat het machtscentrum – met zijn modernistische, door de Braziliaanse sterarchitect Oscar Niemeyer ontworpen gebouwen – urenlang gegijzeld kon worden door relschoppers, roept veel vragen op. Waarom wisten veiligheidsdiensten en lokale autoriteiten in Brasília deze georganiseerde aanval op de democratie niet te voorkomen?
Niet alleen in de hoofdstad Brasília maar in alle grote steden bivakkeerden bolsonaristas al sinds de verkiezingsuitslag, ruim twee maanden geleden, in tentenkampen rondom militaire hoofdkwartieren. Ook in Rio de Janeiro, waar ze in buurt van het treinstation een kampement hebben opgezet pal voor het Oostelijk Militair Commando bij het paleis Duque de Caxias.
Op de regenachtige maandagochtend na de bestorming krijgen ze opdracht het kamp te ontruimen, hoewel de meeste aanhangers al vertrokken zijn. Een handjevol betogers pakt, onder toeziend oog van de militaire politie, hun spullen in. Ze steunen hun mede-bolsonaristas in de bestorming zeggen ze volmondig. „Dat krijg je als je niet luistert naar de onvrede van de bevolking. We blijven geloven dat de verkiezingen zijn gestolen’’, zegt een vrouw gekleed in een doorzichtige regenjas met een Braziliaanse vlag in haar handen.
Een groepje passanten roept de Bolsonaro-aanhangers woedend toe: „Fascisten, jullie maken ons land kapot! Ze moeten jullie oppakken!’’ De vrouw snauwt terug: „En jullie steunen Lula de crimineel, jullie zijn pas het echte gevaar!” Een groepje gewapende politieagenten komt aanlopen. De vrouw stopt met schelden en verdwijnt in haar tent waar ze haar spullen inpakt.
Op borden rondom het kamp staan teksten als „militaire interventie NU!”. Een oudere man staat pal voor het militaire hoofdkwartier en houdt zijn ogen strak gericht op de militairen die zwijgzaam er voor de wacht houden. Hij houdt een bord vast met daarop: „Leger red ons” en doet af en toe zijn ogen dicht en prevelt iets, wat op een gebed lijkt.
Een aantal voorbijgangers dat met hun mobieltje opnames wil maken worden door de bolsonaristas fel uitgescholden. „Waag het niet ons te filmen!” Een van de agenten die bij de ingang van het kampement staat geeft aan dat wie vandaag niet vrijwillig vertrekt, door de politie verjaagd zal worden.
President Lula, die in São Paulo was op het moment van de bestorming, haastte zich naar Brasília, om met zichtbare afschuw de schade op te nemen. Hij noemde de relschoppers ‘fascisten en nazi’s’ en beschuldigde Bolsonaro ervan dat hij de bestorming met zijn jarenlange retoriek had ‘uitgelokt’.
De bestorming van het Congres is het dramatische hoogtepunt van de spanningen die al jaren oplopen, nadat Bolsonaro het Hooggerechtshof en leden van het Congres stelselmatig als criminelen heeft afgeschilderd. Bolsonaro – die op Twitter de bestorming pas veroordeelde toen de gebouwen alweer ontzet waren – ontkende dat hij er iets mee te maken heeft. Zeker driehonderd van zijn aanhangers konden zondag worden gearresteerd, maandag liep dit aantal op tot boven de duizend.
De regering-Lula en justitie beloofden ook achter het brein van deze goed georganiseerde bestorming aan te gaan. Dat geldt ook voor geldschieters: grote bedrijven, veelal uit de agrosector, die al maandenlang financiële steun geven aan Bolsonaro-aanhangers en met hen sympathiserende truckers.
Zondag kondigde Lula per decreet de noodtoestand af tot 31 januari in het gebied rondom Plein van de Drie Machten. De komende dagen moet blijken of er nog meer functionarissen aangepakt worden voor hun rol rond de rellen. In zijn persconferentie hield Lula zelf in het midden of er sprake was van „incompetentie of kwade wil” bij het laten ontstaan van de rellen.
„Wie kan Lula nog vertrouwen?”, vroeg onder anderen journaliste Andreia Sadi zich zondagavond af op tv-zender Globo. „Deze radicale aanhangers van Bolsonaro zijn uit op een staatsgreep, en de vraag is of het hierna voorbij is. Zijn er binnen de politie mensen die achter hen staan, is het leger volledig te vertrouwen om ons land te beschermen? Alles moet grondig onderzocht worden.”
Maandag zijn er in verschillende steden in Brazilië demonstraties gepland voor de democratie en tegen de bestorming.
Forensisch onderzoekers inspecteren de schade aan het Hooggerechtshof na de bestorming door Bolsonaro-aanhangers, zondag.
Foto Carl De Souza/AFP
U kunt ons via dit formulier informeren over taalfouten of feitelijke onjuistheden, dat stellen wij zeer op prijs. Berichten over andere zaken worden niet gelezen.
Source: NRC