Het is ergens wel grappig. In 2009 kwam de eerste Avatar-film in de bioscopen, het door James Cameron geregisseerde verhaal over de blauwe wezens op Pandora. Die gaf de toen net op gang komende 3d-hype een enorme boost. In de jaren daarna kreeg haast iedere grote film een 3d-versie, terwijl fabrikanten van televisies hun toestellen van 3d voorzagen. Er verschenen monitoren, gameconsoles en zelfs enkele smartphones met 3d, zoals de HTC Evo 3D. We weten allemaal hoe het afliep: even snel als de 3d-hype begon, verdwenen alle 3d-producten ook weer uit de winkels.
Uitgerekend op het moment dat Avatar 2 in de bioscopen draait, dertien jaar later, lijkt 3d nu weer bezig aan een voorzichtige opmars. Nieuwe creatorlaptops met 3d-oledscherm waren een van de highlights uit de presentatie van ASUS op de CES. Acer kwam vorig jaar al met zijn eerste 3d-laptops, en liet op de CES verbeteringen aan de software zien. Elders op de beurs waren 3d-tablets en -monitoren te zien. Dat blijft niet bij prototypes en leuke techdemo's. Voor het jaar om is, moeten ze daadwerkelijk in de winkels liggen, zo beloven de fabrikanten achter deze producten.
ASUS brengt dit voorjaar twee laptops uit met een 3d-scherm: de ProArt StudioBook 16 en de Vivobook Pro 16X. Beide kunnen worden uitgerust met snelle hardware, maximaal een Core i9-13980HX en een Nvidia Geforce RTX 4070. De ProArt-laptop is een luxer model, met een draaiknop onder het toetsenbord en een touchpad geschikt voor stylusinvoer. De Vivobook zal waarschijnlijk de goedkoopste 3d-laptop worden tot nu. Het oledscherm van beide laptops heeft een 16:10-beeldverhouding, een resolutie van 3200x1800 pixels en een 120Hz-refreshrate. ASUS vermeldt nog geen prijzen van deze laptops, wel dat ze in het eerste kwartaal van dit jaar in de winkels moeten liggen.
ASUS ProArt StudioBook 16 met 3D-display
Op de laptops van ASUS staan twee toepassingen voorgeïnstalleerd die gebruikmaken van het 3d-scherm: een viewer om 3d-modellen mee te bekijken, en een videospeler voor 3d-films. Interface en functionaliteit van die applicaties zijn redelijk basaal, maar je kunt het 3d-scherm ook in selecte andere toepassingen gebruiken die OpenXR ondersteunen. Blender is een voorbeeld waarbij je bijvoorbeeld de 3d-scene waaraan je op een tweede monitor werkt in 3d kunt weergeven op het ingebouwde scherm.
Acer had sinds vorig jaar de ConceptD 7 Pro met 4k-3d-scherm, die kan worden gebruikt met dezelfde toepassingen als die van ASUS. De fabrikant toonde op de CES ook een gaminglaptop met 3d-scherm: de Predator Helios 300 SpatialLabs-editie, hieronder te zien in de video. De Predator-laptop is voorzien van hetzelfde 15,6”-60Hz-4k-ips-scherm als het eerdere ConceptD-model. Naast alle nieuwe laptops van de CES is de hardware een beetje verouderd: een Intel Core i9-12900H en RTX 3080-videokaart.
Nieuw deze CES is een grote update voor Acers toepassing SpatialLabs TrueGame, waarmee games in 3d worden weergegeven. Door informatie uit de Z-buffer te halen, kunnen voortaan betere 3d-effecten worden berekend. De toepassing krijgt bovendien voorgeconfigureerde profielen voor verschillende spellen en de mogelijkheid om het diepte-effect aan te passen. Met behulp van een toetscombinatie kun je kiezen of het beeld met meer of minder diepte moet worden geprojecteerd. Er zijn nu bijna 100 spellen gevalideerd om te werken met SpatialLabs TrueGame, waaronder enkele grote namen als Forza Horizon 5, The Witcher 3 en God of War. Acer belooft maandelijks nieuwe titels toe te voegen aan het overzicht van ondersteunde spellen.
Voor wie het onderwerp 3d-monitoren een beetje volgt, zal het geen verrassing zijn wie de hardware en het gros van de software levert voor de 3d-laptops van Acer en ASUS: Dimenco. Tweakers maakte anderhalf jaar geleden al een reportage bij het Veldhovense bedrijf, dat ook op de CES te vinden was. De SpatialLabs TrueGame-toepassing heeft Acer wel onafhankelijk van Dimenco ontwikkeld, al hebben programmeurs van Dimenco in hun vrije tijd aan een Reshade-plug-in gewerkt om 2d-spellen naar 3d om te zetten. Die kun je eventueel ook op andere apparaten draaien, zoals de laptops van ASUS.
Hoewel Dimenco vooral de ambitie heeft om 3d-schermen en software te leveren aan andere bedrijven, heeft het ook eigen producten gemaakt om de technologie te demonstreren, de SR Display en SR Pro Display. Beide zijn 32”-schermen op basis van hetzelfde 8k-ips-paneel als in de Dell UP3218K. Hoewel je ze wel kunt kopen, zijn het geen consumentenproducten, al was het maar vanwege de prijs tegen de 10.000 euro.
Dimenco en zijn partners waren niet de enige die op de CES 3d-producten lieten zien. Het Amerikaanse bedrijf Leia had op zijn stand verschillende 3d-tablets en kleinere schermpjes, met maten tussen de 10 en 15,6 inch. Leia ontwikkelde ooit het 3d-scherm in de Red Hydrogen One-smartphone. Het merk heeft sindsdien een aantal Android-tablets gemaakt, waaronder de Lume Pad uit 2020. Op deze CES presenteerde Leia een nieuwe tablet met 12,4"-scherm, die in de komende maanden in de Verenigde Staten moet uitkomen, maar niet in Nederland. De prijs zal vermoedelijk rond de 1000 dollar liggen.
De nieuwe tablet en enkele schermen op de stand van Leia
Logischerwijs komt de software die Leia meelevert op zijn tablet, en beschikbaar stelt aan andere fabrikanten die een product met Leia-scherm willen maken, in de vorm van Android-apps. Op het testmodel op de beurs stond bijvoorbeeld een app voor videochats, een 3d-fotogalerij en een 3d-videoviewer, naast een app die LeiaTube heet. Met AI zet die ieder willekeurig YouTube-filmpje om in een 3d-versie, wat wel geruime tijd duurt: ongeveer een halve minuut voor een filmpje van zes seconden. Er is ook een eigen appstore voor 3d-applicaties zoals spelletjes.
Tien meter vanaf het Nederlandse paviljoen met onder andere Dimenco, presenteerde het Canadese Aye3D zijn 3d-monitor, gericht op creatievelingen en gaming. Verder op de CES liet TCL een prototype 3d-televisie zien. Onder in het beursgebouw staat het Amerikaanse bedrijfje 3DGameMarket, dat bekijks trok met zijn 32”-4k-gamingmonitor met ips-paneel. Vanaf dit voorjaar zal het 3d-scherm in Amerika worden verkocht voor ongeveer 2000 dollar. Dat is stukken goedkoper dan het 8k-model van Dimenco, zoals het bedrijf graag benadrukt. Naast de hardware is ook de software achter dit scherm interessant. De fabrikant werkt al sinds 2006 aan zijn software om spellen in 3d speelbaar te maken, waardoor er nu 800 titels zijn die je in 3d kunt spelen, van Assetto Corsa: Competizione tot CS:GO.
Autostereoscopie is het toverwoord voor de nieuwe generatie 3d-schermen. Ofwel: je ziet het 3d-effect zonder zo’n knullig brilletje, zoals de televisies van een jaar of tien geleden. Dat werkt telkens door een lenticulaire lensstructuur die is aangebracht op een aparte laag in het paneel. Bij Dimenco gaat het om een patroon van hele fijne, schuin lopende lijnlenzen met een pitch van ongeveer 150 tot 200 micron, zo legde de fabrikant uit bij ons bezoek aan het hoofdkantoor. De lenzen delen het beeld op in pixels voor het linker- en rechteroog. Om te weten waar de ogen van de gebruiker zich bevinden, zodat die het juiste beeld te zien krijgen, beschikken de nieuwe 3d-schermen over cameraatjes voor eyetracking, over het algemeen twee stuks, om ook de afstand tot de gebruiker te kunnen bepalen.
Bij Dimenco zit de lenticulaire laag voor het paneel, waarbij een vloeibaar kristal wordt gebruikt om het 3d-effect in of uit te kunnen schakelen. Door de brekingsindex van het kristal te matchen met die van de lensstructuur, kan die onzichtbaar worden gemaakt en kijk je naar een 2d-beeld. Het scherm van 3DGameMarket heeft een vergelijkbare opbouw, maar geen vloeibaar kristal om het 3d-effect te kunnen uitschakelen. De technologie van Leia verschilt: daar zit de laag met nanostructuren die het licht naar het linker- of rechteroog kan sturen tussen het lcd-paneel en het backlight, en niet ervoor. Het 3d-effect wordt zichtbaar door de laag vanaf de zijkant te verlichten. Staan die extra lampjes uit, dan schijnt het licht van het backlight rechtstreeks door het paneel en zie je 2d.
In 3d-modus wordt het beeld van de nieuwe generatie 3d-schermen dus opgedeeld per oog. Daarmee gaat de resolutie van het beeldpaneel door de helft. Dat is de reden dat fabrikanten over het algemeen een paneel met hoge resolutie gebruiken als basis voor een 3d-scherm. Alsnog ziet het 3d-beeld op de monitoren die ik heb bekeken, er enigszins korrelig uit wanneer je er 3d op bekijkt, uitgezonderd het peperdure 8k-display van Dimenco. De pixels hebben als je goed kijkt een soort schaakbordpatroon, waarbij tekstkarakters een gekleurd randje hebben en daarmee minder goed leesbaar zijn. Zelfs rechte lijnen in het beeld worden aliased weergeven. Ook de randen van het scherm zien er gekarteld uit.
In 3d-modus zien de schermen van verschillende fabrikanten er op die manier vergelijkbaar uit, maar er zijn ook verschillen. Bij de schermen van Leia en 3DGameMarket leek de eyetracking wat beter te werken dan bij de producten op basis van het Dimenco-scherm, waarbij het beeld soms even dubbel werd weergegeven als ik mijn hoofd langs het scherm bewoog of er onder een hoek in keek. Dimenco werkt aan verbetering: in samenwerking met het Taiwanese Himax wordt een camerasysteem ontwikkeld dat op 210fps filmt in plaats van op 60fps, zoals de huidige cameraatjes. Daarmee moet de latency met 23ms worden verminderd.
De techniek van Dimenco heeft ook zo zijn voordelen. 3DGameMarket gebruikt zoals gezegd een niet-switchbare lensstructuur in hun display, waarmee het 3d-effect nooit kan worden uitgeschakeld en de resolutie van het eigen scherm altijd beperkt is. Bij de schermen die ik bij Leia heb gezien, zagen zwarte beelden er nogal grijzig uit, waarbij bovendien backlight Source: Tweakers.net