N.B. Het kan zijn dat elementen ontbreken aan deze printversie.
Voor wie denkt het nieuwe jaar vol goede voornemens tegemoet te treden heeft P.H. Schröder, auteur van het etymologisch standaardwerk Van Aalmoes tot Zwijntjesjager (1980), slecht nieuws: ‘nuchter’ betekent ‘zonder enige verbeeldingskracht, ontdaan van alle dichterlijkheid, onnozel zelfs’.
Dat laatste is de maand januari ten voeten uit, maar de meeste mensen zullen denken, in hemelsnaam dan maar. Toch is niet alles verloren. Schröder schrijft tevens dat ‘nuchter’ evenzeer verwijst naar ‘welberaden’ en ‘helder onderscheidend’, dus tel je zegeningen. Zo zeg ik althans tegen mezelf na een onderonsje op Oudejaarsnacht met een Griekse buurman en een literfles zelfgemaakte raki vers uit Kreta. Gemixt met champagne en oliebollen leverde dat een ramp van formaat op. Dus, een sober leven vanaf nu, dankjewel, en nooit weer een druppel alcohol over deze lippen.
Nuchterheid. Dat achtervoegsel van hoedanigheid geeft het woord extra venijn, alsof er dan geen hoop meer is, geen fantasie of drama, alleen nog een staat van zijn die ‘verstandig, kalm of koel-zakelijk’ is, aldus Van Dale.
Interessant is dat men ‘nuchterheid’ koppelt aan de Nederlandse volksaard. Zoiets gebeurt gek genoeg ook in Engeland, zie de uitdrukking ‘keep calm and carry on’. In beide gevallen vermoed ik een zekere zelfopgelegde verstandsverbijstering. De Engelsen maakten in de jaren zestig en zeventig een serie films onder de noemer Carry on, doldwaze komedies zoals Carry on Doctor of Nurse of Cleo of wat dan ook, waarin men alles behalve nuchter blijft. Al met al, typisch Engels. Tekenend is dat deze films ieder jaar met Oud en Nieuw op de Britse televisie komen. En de Nederlanders: die kampen tijdens de jaarwisseling reflexief met knaldrang, resulterende in het vermaledijde vuurwerkgeweld, waar niets nuchters aan is.
Historisch is de woordbetekenis gekoppeld aan bezinning en een nieuw begin. ‘Nuchter’ is mogelijk ontleend aan het middeleeuws Latijnse nocturnus, waarna via klankaanpassing in het Middelhoog- of Middelnederduits een verbintenis ontstond met nuchtens of ‘’s ochtends’. Daarna kreeg het woord een algemenere betekenis en werd het een antoniem van ‘dronken’ (Etymologisch Woordenboek van het Nederlands, 2003-2009).
En nu januari 2023. Dronkenschap is uit, nuchterheid is in. Weg met de nevelen en kom maar op met het welberaden leven. Dat is veel veiliger, leert ons het Griekse woord nèfo of nepho dat ‘ik ben nuchter’ betekent. Hoewel, daar heb je de Grieken weer (raki…) en zo stuit ik op de Bijbel, 1 Petrus 5:8, waarin de apostel schrijft: ‘Wordt nuchter en waakzaam. Uw tegenpartij, de duivel, gaat rond als een brullende leeuw, zoekende wie hij zal verslinden.’ Dat bleek makkelijker gezegd dan gedaan, want diezelfde Petrus was allesbehalve nuchter in de tuin van Getsemane waar Jezus hem vlak voor zijn arrestatie op de vingers moest tikken. En zei: ‘Kon je niet eens één uur met Mij wakker blijven?’
Ja Petrus, zo zie je maar. Nuchterheid willen we allemaal, maar of het lukt? Het woord klinkt nobel en mooi, te mooi, eigenlijk. Het jaar is tenslotte nog láng; saaiheid ligt ontegenzeggelijk op de loer. En wie wil nou onnozel leven?
U kunt ons via dit formulier informeren over taalfouten of feitelijke onjuistheden, dat stellen wij zeer op prijs. Berichten over andere zaken worden niet gelezen.
Source: NRC