N.B. Het kan zijn dat elementen ontbreken aan deze printversie.
Beatrix Potter Josephine Rombouts schrijft over onderbelichte prestaties van opmerkelijke vrouwen. Deze week: een pionier in het ontkiemen van sporen.
Met mijn hoofd in mijn nek las ik op een straathoek in Leiden een gedicht op een gevel – en kwam tot mijn verrassing opeens bij een bekend stukje: In der Beschränkung zeigt sich erst der Meister, Und das Gesetz nur kann uns Freiheit geben.
Goethe was me vaak genoeg geciteerd, als ik het idee had in een hopeloze beperking terecht te zijn gekomen. Meestal alleen het eerste deel: „In de beperking toont zich pas de meester.” En niet het wat ingewikkeldere: „Slechts de wet kan ons de vrijheid geven.” Nu zag ik de regels genesteld in het geheel van hun gedicht, Natur und Kunst.
Ik liep net met de biografie van Beatrix Potter (1866-1943) in m’n rugzak: A Life in Nature, het verhaal van de weg naar Peter Rabbit en wat erna kwam, en ik vroeg me af wat Goethe ervan zou hebben gevonden, dit leven vol beperkingen. De perfecte illustratie van zijn woorden?
In de charmante biopic Miss Potter uit 2006 speelt Renée Zellweger Beatrix Potter als een vrouw die verlegen maar volhardend een uitgever zoekt voor haar boek. Als ze afgewezen wordt door Frederick Warne & Co loopt ze pratend tegen haar konijntjes naar huis. Zo zag men haar waarschijnlijk in de 19de eeuw: een kinderlijk vrouwtje dat schattig kon tekenen. In de film is het de jongste Warne & Co die in haar gelooft en haar aanspoort om verder te schrijven, en daarna is er alle tijd om de romance die tussen uitgever en schrijfster ontstaat, te verweven met animaties van het kokette domme gansje Jemima Puddle Duck en de knuffelige konijntjes Peter en Benjamin.
Ik begrijp wel dat het beeld van Beatrix Potter die Peter Rabbit uitkookt om zijn skelet te tekenen en zijn vacht te prepareren, niet echt de juiste toon zou zetten voor een familiefilm. Maar een scène waarin ze de eerste Peter Rabbit-boekjes bij de drukker afhaalt, de zwart-wit-oplage die ze zelf verzorgde, zou toch best verheffend kunnen zijn? Het zou natuurlijk niet bijdragen aan het verhaal van de heldhaftige uitgever die de hulpeloze, struikelende schrijfster vanaf zijn witte paard de hand reikt. Want het is heel lief hoe hij haar moed komt inspreken, maar wel wat bezijden de waarheid.
Beatrix Potter had haar boek al zélf laten drukken en, wegens het succes, meteen laten herdrukken. De uitgever die ze benaderde was juist op zoek naar een kinderboek om de concurrent mee af te troeven – en Peter Rabbit had alles in zich om dat te doen. Voor wat pit in het drama vind ik een scène niet misstaan waarin op hun vraag of Potter ook een boekje in kleur kon leveren, ze het snibbige briefje van de schrijfster lezen: „Ik heb het boek niet in kleur gedaan om twee redenen: de hoge kosten van een goede kleurendruk en ook de nogal oninteressante kleur van een groot deel van de onderwerpen, namelijk konijnebruin en groen.” Niet echt de stamelende Renée Zellweger uit de film. Wel een vrouw die haar beperkingen onder ogen ziet.
A Happy Pair, het eerste gepubliceerde boek met illustraties van Beatrix Potter. Foto Heritage Images/Getty Images
Maar nu die wet die vrijheid kan geven. Na een jeugd met gezamenlijk thuisonderwijs in literatuur, geschiedenis, Latijn en wiskunde ging haar broer naar Oxford. In 1879 werden de apartheidsregels daar opgeheven, negen vrouwelijke studenten kregen toegang, maar het duurde nog tot 1920 tot ze een wettelijk erkend diploma konden behalen. Verder wist Beatrix dat ook als ze zou studeren, er geen werk voor haar zou zijn. De enige carrière voor een vrouw uit haar klasse was het huwelijk, waarbij ze juridisch zou ophouden te bestaan.
Potters ouders hadden de lat nogal hoog gelegd: om de volgende sport op de glibberige Britse sociale ladder te beklimmen, wilden ze dat hun dochter trouwde met een adellijke landeigenaar. Ze was realistisch over haar kansen: „Als hij [haar vader, JR] een knappe dochter had gehad dan zou hij ongetwijfeld een heel goed huwelijk voor haar hebben kunnen sluiten.” Ze besloot om zwammen en paddenstoelen te gaan tekenen.
Potter was niet de eerste of enige Victoriaanse vrouw die in vlinders verzamelen of fossielen uithakken (zie de film Ammonite uit 2020 met Kate Winslet) een weg uit de carrousel van visites en kaartavondjes zocht. Ze hoopte op een kans haar eigen geld te verdienen en ging aan de slag. Bij de beperkingen die ze hierbij onder ogen mocht zien, zou Goethe zijn vingers hebben afgelikt. Ze tekende de zwammen in detail en liet sporen ontkiemen. Haar instrument was een oude microscoop, haar laboratorium de keuken.
Verbieden kon haar moeder het niet, dat haar bijna dertigjarige dochter er alleen op uitging met de ponywagen om exemplaren te verzamelen. Ze kon het haar wel moeilijk maken. Beatrix verzuchtte in haar dagboek: „Als ik zeg dat ik na de lunch naar buiten wil, dan zegt ze dat ik haar belet om uit te gaan, maar als zij vervolgens de hele dag thuis blijft, heb ik de kans gemist op een lange tocht, dat is tergend.”
Volgens de biograaf leverde Potter pionierswerk op het gebied van het ontkiemen van sporen, haar conclusie over de symbiotische relatie tussen korstmossen en de hybridisering van paddenstoelen is in de eeuw die volgde bewezen en geaccepteerd. De technische uitleg van wat ze precies bestudeerde en beweerde, begrijp ik ook na drie keer het hoofdstuk lezen nog niet helemaal. Het zette me wel aan het denken over het citaat van Goethe. Dat gaat over jezelf beperken binnen je vakgebied, maar wat zegt het over wetten die je helemaal niet toelaten tot het werkterrein?
Potters onderzoek werd ingediend bij en afgewezen door de Linnean Society, iets waar het instituut zich nu op zijn website voor verontschuldigt: „It is frustratingly true that women were not admitted as Fellows (or members) of the Society until 1905.” Het is moeilijk meester worden als je officieel geen gezel mag zijn. Na de afwijzing van haar onderzoek op basis van haar gender en niet de inhoud van haar werk, gaf ze het op. Potter veranderde van koers en zette in op haar kinderboeken.
„Let me teach you how to dance”, zingt Norman Warne in Miss Potter en neemt haar bij de hand, „simply follow where I lead”. Maar het was eigenlijk Potter die haar uitgevers meetroonde in een succes waar ze nooit van hadden durven dromen. Er was geen wet die haar verbood te schrijven, te tekenen en merchandise te verzinnen. Op de Peter Rabbit-pop die ze zelf maakte, vroeg ze patent aan – en daarmee is Peter Rabbit het eerste gepatenteerde knuffelbeest ter wereld. Het succes van pop, behang, bordspel en servies overtuigt Frederick Warne & Co van de mogelijkheden van dit nieuwe concept in uitgeversland.
Dankzij de beknotting van haar carrière als mycoloog kregen we een kinderboekenschrijfster die haar hoofdrolspelers met wetenschappelijke precisie in beeld bracht. Potter wist hoe konijnen schrikken, nieuwsgierig naar iets toe huppelen, zich wassen en wegspringen. Haar tekeningen zijn anatomische en botanische studies, en die kwaliteiten laten voor de kinderboekenwereld een nieuwe tijd aanbreken: daarmee overwon ze niet alleen haar eigen beperkingen, maar die van een genre.
Haar meesterschap leverde Potter een klein fortuin op en daarvan kocht ze land in het Lake District. Zo overwon ze ook nog haar beperking dat ze niet knap genoeg was om een aanzienlijke landeigenaar te trouwen. Ze werd er zelf een.
U kunt ons via dit formulier informeren over taalfouten of feitelijke onjuistheden, dat stellen wij zeer op prijs. Berichten over andere zaken worden niet gelezen.
Source: NRC