Canonical heeft Ubuntu 26.10 uitgebracht. Deze tussentijdse release draagt de codenaam Stonking Stingray, ter ere van de pijlstaartrog. Zoals gebruikelijk bevat deze tussentijdse Ubuntu-release vooral kleinere verbeteringen, experimenten en technische vernieuwingen in plaats van grote koerswijzigingen.
De opvallendste toevoeging is een lokale spraak-naar-tekstfunctie, die verrassend goed presteert. Ook het vensterbeheer en de Gnome-desktop zijn verfijnd. Of deze pijlsnelle release de moeite waard is, peilen we in deze review.
Een van de grootste toevoegingen in Ubuntu 26.10 is standaard helemaal niet ingeschakeld. Eerder dit jaar kondigde Canonical aan dat Ubuntu op termijn lokaal draaiende 'AI'-functies krijgt. Het gaat niet zozeer om alternatieven voor Copilot in Windows of Siri AI in macOS, maar om meer gespecialiseerde functies, zoals probleemoplossing automatiseren.
De eerste stap daarvan, zoals Canonical het zelf beschrijft, maakt zijn debuut in Ubuntu 26.10. Het gaat om Myna, een lokale app die spraak kan omzetten naar tekst. Myna is dus niet zozeer een AI-functie zoals we die kennen van Copilot in Windows en Siri AI in macOS.
Myna is niet standaard geïnstalleerd. In plaats daarvan is het voorlopig een technische preview, die gebruikers handmatig moeten installeren. Dat is gelukkig vrij simpel. Het vereist vooral dat je een paar commando's in de terminal kopieert en plakt. De instructies daarvoor staan hier.
Als je Myna voor het eerst opstart, kun je een spraakmodel selecteren. Standaard kun je kiezen uit drie verschillende modellen, waarbij Parakeet wordt aanbevolen.
Parakeet is een lokaal spraak-naar-tekstmodel van Nvidia. Het is een relatief licht en klein model. Dat is een groot voordeel: het kost slechts een paar honderd MB om te downloaden en draait probleemloos op oudere hardware. Tegelijkertijd is het behoorlijk nauwkeurig, waarop ik zo wat dieper inga.
Het enige nadeel is dat het aantal ondersteunde talen relatief beperkt is vergeleken met alternatieven, zoals het zwaardere en minder nauwkeurige Whisper van OpenAI. In de praktijk valt dat gelukkig mee: er is gewoon ondersteuning voor talen die hier vrij populair zijn, zoals Nederlands, Engels, Duits en Frans.
In de praktijk werkt Myna dan ook prima. Je activeert de software door Super+J in te drukken en vervolgens te praten in je microfoon. In mijn ervaring reageerde de software behoorlijk vlot. Het model laden duurt soms een paar seconden, maar daarna wordt spraak in real time herkend.
Bovendien kon ik Myna slechts enkele keren betrappen op dicteerfouten. De meeste zinnen zet de app probleemloos om naar een kloppende en lopende tekst, waarbij de software automatisch aarzelingen en eh-geluiden wegfiltert. Zo nu en dan sluipt er een foutje in. Het gebruikte model schrijft bijvoorbeeld steevast 'mina' in plaats van Myna.
Jammer is verder dat de software niet proactiever is met de opmaak van de tekst. Als je een opsomming dicteert, zet de software die niet automatisch om in bulletpoints. In plaats daarvan propt de app alle tekst gewoon in één alinea.
Toch is Myna naar mijn idee al in vrij goede staat, zeker voor een previewversie. Met Parakeet werkt het snel en nauwkeurig, vraagt het weinig werkgeheugen en ondersteunt het de Nederlandse taal goed. Vooral als toegankelijkheidsfunctie voor mensen die niet goed in staat zijn om te typen, zit hier zeker meerwaarde in.
Canonical heeft in deze release ook wat verbeteringen voor het gebruiksgemak doorgevoerd in zijn OS. De belangrijkste daarvan is een nieuwe functie voor windowtiling. Daarmee kun je gemakkelijk een venster verplaatsen naar een bepaald gedeelte van je monitor, zoals de linker- of rechterhelft.
Doorgaans verschijnen dit soort nieuwe functies als onderdeel van Gnome, de desktopinterface waarop Ubuntu draait. Deze functie komt daarentegen uit de koker van Canonical zelf, op verzoek van een gebruiker.
Het idee is simpel: je sleept een venster naar de bovenkant van je scherm, waarna allerlei opties in beeld verschijnen om het te verplaatsen. Je sleept het venster vervolgens naar de gewenste optie toe, waarna het automatisch naar dat deel van het scherm wordt verplaatst.
De functie doet precies wat je ervan verwacht. De tiling werkt vlot en doet in de meeste gevallen wat hij moet doen. Er zijn sterke overeenkomsten met vergelijkbare functies in Windows en macOS, die een soortgelijke interface hebben.
Om toch iets te zeuren: als je een venster vastzet op de linker- of rechterhelft van je scherm, krijg je de optie om de andere helft op te vullen met een ander geopend venster. Dat is handig, maar werkt in de praktijk niet altijd.
Bij apps als Firefox wordt het formaat van het venster namelijk niet aangepast aan de nieuwe positie. Vaak valt de helft van het venster dan buiten beeld, waardoor je het handmatig opnieuw moet vastzetten. In andere gevallen werkte die functie wel gewoon: Slack kreeg bijvoorbeeld keurig het juiste formaat.
Verder maakt Ubuntu 26.10 de overstap naar Gnome 51. Zo'n upgrade van de desktopomgeving brengt vaak de nodige vernieuwingen met zich mee en versie 51 is daar geen uitzondering op.
De nieuwe functies zitten vooral in de voorgeïnstalleerde Gnome-apps. Denk aan Paper, de standaardapp om PDF-documenten te lezen. Die krijgt nu de optie om handtekeningen te zetten. Je kunt zo'n handtekening aanmaken door hem te tekenen met je muis. Vervolgens kun je hem als een soort preset op alle PDF-documenten plakken.
Je kunt voortaan ook de ingebouwde screenshotfunctie volledig bedienen met je toetsenbord. Dat doe je met de pijltjestoetsen, al dan niet gecombineerd met ctrl, alt en shift. Met die toetsen kun je het screenshotgebied verkleinen of vergroten, verplaatsen en zelfs resetten als je een fout hebt gemaakt.
Om het gebruik van de functie te schetsen: als je de linkerpijl indrukt op je toetsenbord, selecteer je automatisch de linkerkant van het screenshotgebied. Als je vervolgens op die linkerpijl blijft drukken, kun je dat gebied groter of juist kleiner maken. Met shift en ctrl maak je respectievelijk grotere of kleinere stappen. Met alt en de pijltjestoetsen kun je het complete screenshotgebied verplaatsen.
Het werkt precies als beschreven, maar ik betwijfel of dit daadwerkelijk sneller is dan even je muis gebruiken. Misschien is het daarom vooral bedoeld als een toegankelijkheidsfunctie of om je screenshot een klein beetje te finetunen.
Verder krijgt het instellingenmenu een aantal nieuwe opties. Je kunt voortaan het trackpad van een laptop uitschakelen als er een 'gewone' muis is aangesloten. Ook kun je gemakkelijk zien of je pc Ubuntu Certified is. Op vrijwel ieder systeem zal dat niet het geval zijn en dat maakt in de praktijk ook weinig uit voor het gebruik van Ubuntu, maar de optie is er. Ook kan je scherm automatisch draaien als het een ingebouwde accelerometer of gyroscoop heeft.
In de Nautilus-bestandsverkenner kon je uiteraard al meerdere bestanden tegelijkertijd verplaatsen. Wel nieuw: voortaan krijg je tijdens het slepen een cijfer met het aantal geselecteerde bestanden te zien. Verder kan de app Resources, een soort taakbeheerapp voor Ubuntu, voortaan je npu-gebruik tonen.
Zoals gewoonlijk bij distro-upgrades voert Canonical ook de nodige wijzigingen onder de motorkap door. Je merkt daarvan in het dagelijks gebruik waarschijnlijk weinig, maar ze kunnen soms toch best ingrijpend zijn.
Zo krijgt Ubuntu een forse wijziging in het taakbeheer. Het OS probeert voortaan specifieke geheugenvretende processen te stoppen wanneer je werkgeheugen helemaal vol zit. Dat kan best vervelend zijn, maar moet voorkomen dat je complete desktopomgeving crasht tijdens een vastloper.
Verder krijgt deze nieuwe release natuurlijk ook een nieuwe Linux-kernel, in dit geval versie 7.3. Die voegt onder andere vroege ondersteuning toe voor sommige systemen met de Qualcomm Snapdragon X2 Elite-soc, zoals de ASUS Zenbook A14. Verwacht niet dat Ubuntu deze apparaten nu meteen ondersteunt, maar er wordt hard aan gewerkt binnen de kernel.
Verder zijn de standaard core utilities (ook wel coreutils) volledig overgeheveld naar de programmeertaal Rust. Canonical is daar al langer mee bezig, maar sommige GNU-utilities (zoals de terminalcommando's cp, mv en rm om bestanden te beheren en verwijderen) waren nog niet over, maar nu wel. Daarnaast beschikt Ubuntu 26.10 uiteraard over nieuwere library's en drivers, zoals Mesa 26.2.
Ubuntu 26.10 is weer een prima interimrelease. Verwacht geen grote wijzigingen of nieuwe functies die je leven zullen veranderen, maar vooral kleine verbeteringen die gewoon fijn zijn om te hebben.
De transcribeerfunctie Myna maakte op mij de meeste indruk, maar is standaard uitgeschakeld. Nu is dat een begrijpelijke keuze, aangezien het nog een 'technische preview' is. In mijn ervaring werkt Myna prima, dus gelukkig is de installatie niet moeilijk.
Ik kwam tijdens de reviewperiode ook geen vervelende bugs tegen. Als je écht van stabiliteit verzekerd wilt zijn, kun je natuurlijk Ubuntu 26.04 blijven gebruiken. Dat is een zogeheten release met long-term support (LTS), wat betekent dat hij zeker tien jaar ondersteuning krijgt voor persoonlijk gebruik. Deze interimversie krijgt over een halfjaar alweer een vervanger met Ubuntu 27.04, met de codenaam Tenacious T-Rex.
Redactie: Daan van Monsjou • Eindredactie: Marger Verschuur • Headerafbeelding boven artikel: Photo by Danny James / DrPixel via Getty Images, Canonical
Source: Tweakers.net