Schaken De online schaakrevolutie brengt wereldwijd honderden miljoenen mensen naar het schaakbord. Op het computerscherm dan, waar je vanzelf YouTuber Levy Rozman tegenkomt. Nu trekt hij als schaakcabaretier langs Europese theaters. „Het is echt vreemd om beroemd te zijn omdat je schaakles geeft.”
Levy Rozman.
Levy Rozman schuift een blinddoek voor zijn ogen net voordat het potje snelschaak op het podium begint. Tegenover hem zit Anna Cramling, een andere grote schaak-YouTuber, die wél vrij zicht heeft en onafgebroken tegen hem praat in een poging hem af te leiden. Rozman pareert dat moeiteloos. Tussen grapjes over Nederlandse koeien en zijn ervaring met Koningsdag („scariest day of my life”), geeft hij vluchtig zijn zetten door. Hij wint de partij op tijd, waarna een luid applaus volgt.
Direct daarop zegt hij: „Wisten jullie dat iemand dit zestig partijen na elkaar heeft gedaan? Een record. What a waste of brain, dat schaken. We zouden met zo’n hoofd klimaatproblemen kunnen oplossen, maar in plaats daarvan zeggen we alleen dingen als d4 en e4…”
De coördinaten op het schaakbord zullen veel mensen niks zeggen, net als fork, FIDE-rating, doubled pawn, low ELO, Dutch defense, of Rozmans persoonlijke catchphrase ‘sacrifice the ROOOK!‘ Het zijn zomaar wat termen die gedurende twee uur voor meer dan duizend mensen in Theater Amsterdam klinken. Voor niet-schakers klinkt het als een geheimtaal, maar toegankelijker dan met Rozman (30) als gids kun je het nauwelijks krijgen.
Hij schaakt sinds zijn zesde en was op momenten een van de beste jeugdschakers in de Verenigde Staten. Na zijn studie statistiek en kwantitatieve modellering stond Rozman op een kruispunt: schaakles geven of „a real job”. Het werd het eerste: in het begin op een ouderwets houten bord en vanaf de coronapandemie online vanuit zijn huis in New York. Waar hij eerst moest rondkomen van donaties van kijkers, kan hij inmiddels zelfs in Nederland niet meer anoniem over straat. Met sensationele thumbnails en presentatiestijlen groeide ‘GothamChess’ uit tot het grootste schaakkanaal op YouTube, met 8,4 miljoen abonnees en bijna 300 miljoen maandelijkse weergaven.
Het besef van zijn enorme bereik daalde vorige week opnieuw bij Rozman in. Na een wedstrijd van Bayern München nam hij plaats achter het schaakbord met sterspeler Michael Olise en de kersverse Ballon d’Or-winnaar Harry Kane. Een „crazy” ervaring, noemt hij het een dag voor zijn show in Amsterdam in gesprek met NRC. „Het is echt vreemd om beroemd te zijn omdat je schaakles geeft.”Maar noem hem geen influencer. „Veel mensen associëren dat woord met je gedragen als een lawaaiïge clown. (…) Ik wil gewoon iets creëren dat nog niet bestaat.” Die ambitie krijgt vorm in onder meer online lespakketten en zijn boek How to Win at Chess, waarin hij dieper ingaat op onder meer openingen, strategieën, tactische trucs en eindspelen.
Tijdens zijn tweede Europese tour organiseert Rozman ook fandagen, met VIP-tickets voor bezoekers die een foto willen maken of hem persoonlijk willen spreken. De show in Amsterdam is de grootste tot nu toe: een andere tak van sport dan voor een camera. „Zie het als een mix van een volledig nette stand-upcomedyshow en een podcast, overgoten met schaak.”
In Keulen liet Rozman bijvoorbeeld een demonstratie schaakboksen opvoeren, een discipline waarin spelers afwisselend klappen aan elkaar uitdelen en achter het bord plaatsnemen. „Niet als een serieus gevecht, maar om zowel het sparren als het schaken te laten zien. Dat vonden mensen erg interessant.”
In het afgelopen decennium heeft zich een online schaakrevolutie voltrokken. Het aantal accounts op Chess.com groeide van 15 miljoen naar 287 miljoen, mede aangejaagd door de grote groep thuiszitters tijdens de pandemie en contentmakers als Rozman. Hij profiteerde niet alleen van die populariteitsgolf; hij speelde ook een belangrijke rol in het ontstaan ervan.
„Het korte antwoord is waarschijnlijk dat ik heel interessant, knap en bescheiden ben”, zegt hij met een lach.
„Ik denk dat ik een betere schaker ben dan, statistisch gezien, bijna 100 procent van de mensen op aarde. Dus ik het kan uitleggen, maar ik kan het ook interessant maken. Ik denk dat ik mensen ergens om laat geven, en dat is mooi.”
„Niets ervan is nep. Je hebt verschillende smaken nodig. Soms moet je lachen, en soms moet je alleen lesgeven. Mijn manier lijkt op hoe je een baby voedt: je geeft groenten, maar maakt er vliegtuiggeluiden bij. Dat is hoe ik schaakinformatie aanlever.”
Online volgen kijkers hoe Rozman probeert grootmeester te worden – momenteel is hij ‘internationaal meester’, het niveau daaronder. Ook bedacht hij Guess The ELO, een format waarin hij het schaakniveau raadt van zijn abonnees. In het theater doet hij dat ook, net zo lovendof sarcastisch als voor de camera. „Mensen associëren schaken met intelligentie: ze vergissen zich”, zegt hij als hij een grote fout op het bord ziet. Soms schat hij de rating van de spelers perfect in, soms zit hij er grandioos naast, tot grote hilariteit van de zaal.
Van het belachelijk maken van het slechtst mogelijke schaak tot serieuze deep dives: volgens Rozman is er voor iedereen op zijn kanaal iets te vinden. Een onderwerp dat regelmatig terugkeert is valsspelen: tegenwoordig heeft iedereen thuis de beste schaakcomputers tot z‘n beschikking, en dat kan tot achterdocht leiden. „Iedereen probeert altijd welk spel dan ook te hacken”, zegt hij. „Ik wil niet zeggen dat het normaal is, maar het is onderdeel van het leven. Ik denk niet dat mensen paranoïde hoeven te zijn als ze online spelen. Maar ja, het is moeilijk…”
Zo komt het gesprek vanzelf op Daniel Naroditsky, de op 29-jarige leeftijd overleden vriend en collega van Rozman, net als hij een geliefde YouTuber, leraar en commentator. In de laatste periode van zijn leven ging Naroditsky zwaar gebukt onder onbewezen beschuldigingen van valsspelen door oud-wereldkampioen Vladimir Kramnik. Een jaar geleden vroeg Rozman zich in een video hardop af of schakers tijdelijk moesten stoppen met spelen, als statement. Nu, een jaar na Naroditsky’s dood, heeft hij een video gemaakt waarin hij het leven van zijn vriend eert met wedstrijden uit diens schaakcarrière.
Rozman: „Ik denk eerlijk gezegd dat het het beste voor ons allemaal is als we niets serieus meer nemen wat hij [Kramnik] zegt. (…) Wanneer je de metro neemt en er staat een gek te schreeuwen, dan geef je die geen aandacht. Hij roept maar wat.”
Eerder dit jaar schorste de ethische commissie van schaakbond FIDE Kramnik voor twee jaar, waarvan één voorwaardelijk, onder meer omdat hij regels omtrent pesten en ‘psychologische mishandeling’ had overtreden. Ook verloor hij een rechtszaak tegen het Nederlandse tijdschrift New In Chess. De rechtbank oordeelde dat de bewering van het tijdschrift dat Kramnik zich schuldig had gemaakt aan cyberbullying (online pesten) van Naroditsky voldoende was onderbouwd.
Rozman: „Kramnik had een van de mooiste carrières van de afgelopen twintig, dertig jaar. En toch denk ik dat daar in de nasleep hiervan nauwelijks meer over gesproken zal worden. Het is enorm jammer dat we eerst een jonge superster en grootmeester moesten verliezen, een ambassadeur van het schaakspel, voordat we ermee ophielden schakers publiekelijk van valsspelen te beschuldigen.”
Een belangrijk doel van Rozman, zegt hij, is het enthousiasmeren van jongeren voor het schaken en de verdere professionalisering van de sport. „Misschien is een wereld mogelijk waarin je schaken als een carrière kunt beschouwen. Ik denk niet dat die infrastructuur in Europa op dit moment echt bestaat. Kinderen willen arts, advocaat of ingenieur worden, en voetballer zijn geldt nog altijd als veel cooler. Maar het zou geweldig zijn als je al op jonge leeftijd weet dat je professioneel schaker kunt worden, omdat je er goed van kunt leven.”
Tegelijkertijd ziet Rozman de keerzijde van de schaakhausse op platforms als YouTube, Twitch en Chess.com, waar rondom het spel een levende online cultuur is ontstaan. „Het zijn vooral contentmakers zoals ik die ervan profiteren. De populariteit heeft niet per se geleid tot meer geld of meer kansen voor de beste spelers ter wereld. Daartussen gaapt een enorme kloof.”
Ter afsluiting van de show begint Rozman over zichzelf. Hij vertelt over de weg die hij heeft afgelegd en spreekt zijn dankbaarheid uit voor het feit dat zoveel mensen zijn enthousiasme voor de sport delen. „In het schaken moeten we onze eigen hype creëren.”
Levy Rozman (1995) groeide op in New York als zoon van immigranten uit de voormalige Sovjet-Unie. Al op jonge leeftijd behoorde hij tot de beste jeugdschakers van de Verenigde Staten. Tijdens zijn studie begon hij schaaklessen te geven en bouwde hij een succesvol schoolschaakprogramma op. Toen de coronapandemie uitbrak, verplaatste hij zijn activiteiten naar internet.
Met zijn YouTube-kanaal GothamChess bereikt hij inmiddels miljoenen schakers wereldwijd met video’s over openingen, strategieën en topschaak. Daarnaast geeft hij commentaar bij professionele wedstrijden en schreef hij meerdere online cursussen en een schaakboek. Tot half november toert hij voor het tweede jaar op rij door Europa met een theatershow.
Bij Google kan je nu zelf aangeven welke nieuwsbronnen jij vaker wil zien in je zoekresultaten.Meer informatie