Corruptiebestrijding Na de Majdan-revolutie van 2013-2014 werd in Oekraïne het anticorruptiebureau NABU opgericht. De laatste anderhalf jaar worden vorderingen gemaakt. Maar de directeur van NABU ziet ook lastercampagnes tegen hemzelf en zijn organisatie. En signaleert pogingen van de geheime dienst om zijn organisatie onder druk te zetten.
De voormalig stafchef van president Zelensky, Andri Jermak, afgelopen mei in een rechtbank in Kyiv, waar hij verscheen wegens verdenking van witwassen.
Zelensky’s stafchef. De Oekraïense ambassadeur in de Verenigde Staten, tevens voormalig vicepremier. De minister van Justitie. Een hoge medewerker van de presidentiële administratie. De procureur-generaal.
Stuk voor stuk Oekraïense topfunctionarissen die hun post in de afgelopen anderhalf jaar moesten verlaten, omdat hun naam opdook in onderzoeken door het Oekraïense anticorruptiebureau NABU. Wie naar die functies kijkt, kan zich afvragen: is het mogelijk een Oekraïense minister of hoge functionaris te vinden die niet corrupt is?
Ja, zegt Semen Kryvonos directeur van NABU, vol overtuiging op zijn kantoor in Kyiv. Natuurlijk, meent Olena Haloesjka, bestuurslid van de ngo Anti-corruptie-actiecentrum Oekraïne. Absoluut, stelt Anastasia Radina, parlementslid namens de partij van president Volodymyr Zelensky en voorzitter van de parlementaire anticorruptiecommissie. „Veel Oekraïense functionarissen tonen een hoog niveau van professionaliteit en integriteit.”
Dat er nu corruptiezaken naar buiten komen komt doordat Oekraïne „eindelijk een krachtig anticorruptiesysteem heeft dat op volle toeren draait”, schrijft Radina in een reactie op vragen van NRC. En nu dat bestaat, „is het tijdperk van de onaantastbaren voorbij”. Niet langer worden corruptie zaken verdoezeld. Haloesjka: „Rechtshandhavingsinstanties geven eindelijk gehoor aan de belangrijkste eis van de Oekraïense samenleving: het aanpakken van de ‘grote vissen’. Hier konden we tien jaar geleden alleen maar van dromen.”
Toenmalig hoogste aanklager Roeslan Kravtsjenko die in september Oekraïne ontvluchtte na beschuldigingen van corruptie, hier tijdens een persconferentie in 2025.
Een centrale rol in deze jacht is weggelegd voor zo’n negenhonderd medewerkers van NABU. Het anticorruptiebureau ontstond uit reactie op de Majdan-revolutie van 2013/2014. Oekraïners snakten naar een einde aan de straffeloosheid in hun land dat in de greep was van corruptie van hoog tot laag. Na ruim elf jaar – NABU werd opgericht in 2015 – zien ze dat hoge functionarissen niet meer hun gang kunnen gaan.
Zo wordt Zelensky’s voormalige machtige stafchef, Andri Jermak, verdacht van het witwassen van meer dan 460 miljoen hryvnia (9,2 miljoen euro) bij de bouw van een luxe wooncomplex. Hij is tot dusverre de grootste vis die gevangen werd. Houdt het met hem en de eerder genoemde topfunctionarissen op? Want hoe valt te voorkomen dat in Oekraïne zulke hoge functionarissen in de toekomst betrokken raken bij corruptiezaken? Dat is moeilijk, erkent Kryvonos. Het ligt niet alleen aan iemands karakter, het gaat volgens hem ook om preventieve maatregelen.
Als je een zeer sterk rechtssysteem hebt, zegt de 43-jarige Kryvonos, als je corrupte personen kunt vervolgen, als de rechter daadwerkelijk kan straffen, als je hervormingen doorvoert door procedures transparant te maken, integriteitscontroles in te voeren en de spelregels verduidelijkt voor het bedrijfsleven, politici en de bevolking – dan kun je corruptie voorkomen en wordt een land minder corrupt. Oekraïne heeft niet overal deze stappen gezet, stelt de directeur vast.
Hij neemt zijn eigen positie als voorbeeld. Als directeur heeft Kryvonos vangrails tegen corruptie. Hij wordt benoemd in een openbare selectieprocedure. De wet beschermt hem tegen bemoeienis vanuit de regering. Hij kan alleen ontslagen worden op basis van wettelijke gronden en na een onafhankelijk onderzoek. De NABU-directeur staat onafhankelijk van politieke beslissingen en kan onderzoek doen zonder bemoeienissen van politici.
„Stel dat de premier van Oekraïne mij zonder opgaaf van reden zou kunnen ontslaan, simpelweg omdat ik niet deed wat hij of zij wilde – dat zou het werk van de instelling onder druk zetten. Maar ik ben daartegen beschermd. Ik geniet wettelijke bescherming en garanties van onafhankelijkheid. Niemand kan me op zijn of haar gezag ontslaan.” NABU legt zelf verantwoording af aan de zogeheten Raad voor Civiel Toezicht.
Bij andere topposities ontbreken zulke vangrails. Hieronder vallen twee functies van twee overheidsorganen die juist een cruciale rol horen te spelen in de strijd tegen corruptie. Dit zijn de directeur van het Staatsbureau voor Onderzoek en de procureur-generaal, de hoogste aanklager.
De eerste doet onderzoek naar onder meer misdrijven die zijn gepleegd door hooggeplaatste functionarissen, rechters en wetshandhavers. De tweede heeft als taak georganiseerde misdaad, witwassen, corruptie en misbruik van een openbaar ambt te vervolgen. Om deze laatste functie is momenteel veel te doen in Oekraïne.
In september vluchtte procureur-generaal Roeslan Kravtsjenko het land uit. Mogelijk naar EU-lidstaat Oostenrijk, blijkt uit berichtgeving van de onlinekrant Oekrajinska pravda die naar hem op zoek is. Kravtsjenko was ontslagen door Zelensky vanwege een corruptieschandaal rondom callcentra, een zaak die wordt onderzocht door NABU.
Vooralsnog heeft de Oekraïense president een tijdelijke opvolger benoemd. Bij de procedure voor een vaste aanstelling draagt de president een kandidaat voor, waar het parlement over stemt. Bij goedkeuring benoemt de president de nieuwe procureur-generaal. Dit proces verloopt zonder een open selectieprocedure, achter gesloten deuren. De president of het parlement kan de hoogste aanklager via verschillende procedures ontslaan, legt Haloesjka uit. Wat de directeur van het Staatsbureau voor Onderzoek betreft: die wordt door de president benoemd en ontslagen.
Beide functies zijn politieke benoemingen, zien Kryvonos, Haloesjka en Radina, waarbij een positie afhankelijk is van politici en dat maakt iemand kwetsbaar voor politieke beïnvloeding. Daarbij kent Oekraïne, volgens Haloesjka, vanwege de staat van beleg momenteel een zwak parlement tegenover een president die macht naar zich toetrekt, en die door het parlement lang niet altijd in de weg wordt gezeten. „Ik zie bij het parlement geen echte wil om te fungeren als instituut van ‘checks and balances’ tegenover de alomvattende macht van de president.” Parlementslid Radina erkent dit probleem: „In Oekraïne is de parlementaire controle op de president, zelfs zonder de staat van beleg, tamelijk beperkt.”
Demonstratie in juli in Kyiv tegen het besluit van president Zelensky om minister van Defensie Mychajlo Fedorov te ontslaan. De demonstratie toonde ook de bredere woede bij burgers over corruptie in Oekraïne.
Haloesjka en Radina hopen met een wetsvoorstel te bereiken dat de volgende procureur-generaal wordt aangesteld via een open selectieprocedure. Maar dan moeten ze opschieten, voordat Zelensky de huidige procedure toepast. Haloesjka (37) twijfelt of dat gaat lukken. „Niets wat werkelijk belangrijk of politiek gevoelig is, komt door het parlement zonder een krachtige impuls vanuit het kantoor van de president – en van de president zelf.”
Om in het NABU-gebouw bij Kryvonos te komen moet de bezoeker door een beveiligingssluis, gaat zijn tas door een scanner en passeert hij nog twee veiligheidsdeuren. De beveiliging is sinds de zomer van 2025 aangescherpt, vertelt Kryvonos, om illegale invallen te voorkomen en om te voorkomen dat er afluisterapparatuur wordt geplaatst. Van en naar zijn werk reist een beveiliger mee met de NABU-directeur. Rechercheurs lopen rond met een pistool.
Het was in de zomer dat Zelensky NABU, die op dat moment onderzoek deed naar zijn toenmalige stafchef Andri Jermak, zijn onafhankelijkheid wilde afnemen. Na straatprotesten midden in oorlogstijd en druk vanuit het Westen bond Zelensky in en kreeg NABU, samen met SAPO (de speciaal aanklager voor corruptiezaken), zijn onafhankelijkheid terug. NABU, gesteund door het Westen, speelt een belangrijke rol in Oekraïnes toetredingskansen tot de Europese Unie.
Semen Kryvonos directeur van NABU, op de foto rechts samen met de speciaal aanklager voor corruptiezaken Oleksandr Klymenko.
Zijn organisatie, beseft Kryvonos, heeft vijanden, van mensen in het presidentieel kantoor tot oligarchen. Zij proberen NABU’s geloofwaardigheid te ondermijnen en haar werk dwars te zitten. Rond zijn ontslag beschuldigde procureur-generaal Kravtsjenko Kryvonos van het vervalsen van documenten. Later trok het kantoor van de procureur-generaal de beschuldiging in en werd de zaak gesloten. Kryvonos ziet via (sociale) media lastercampagnes tegen hem en zijn organisatie.
Ook signaleert NABU druk van de SBOe, de Oekraïense geheime dienst, die ook niet ontkomt aan het onderzoekswerk van het anti-corruptiebureau. De SBOe voerde huiszoekingen uit bij familieleden van een NABU-rechercheur en startte een onderzoek naar voormalige NABU-medewerkers. De organisatie verdenkt de SBOe ervan afluisterapparatuur bij een medewerker te hebben geplaatst.
Ze zijn bang voor NABU, maakt Kryvonos er uit op. „We hebben laten zien dat niemand onaantastbaar is in dit land.” Dit jaar startte NABU zo’n zeshonderd corruptiezaken in onder meer de energie- en defensiesector, de douane en de belastingdienst. Voor NABU is het onmogelijk te zeggen hoeveel geld er dit jaar aan corruptie is weggevloeid. In veel gevallen zijn de bedragen niet bekend.
NABU staat onder druk, erkent Haloesjka. „Ik zeg weleens gekscherend: er is in dit land niets zo permanent als de aanvallen van de autoriteiten op NABU en SAPO.” De steun van de samenleving vormt de belangrijkste bescherming, voegt ze toe. Parlementariër Radina (42) zegt er alles aan te doen de onafhankelijkheid van NABU en SAPO te beschermen. Vorig jaar zomer protesteerde ze bij het parlement tegen Zelensky’s stappen tegen NABU.
De corruptiezaken tot op het hoogste niveau doen de vraag rijzen of sprake is van Zelensky’s betrokkenheid. Want als allerlei mensen rond hem te maken hebben met corruptie, wat weet hij er dan van? Haloesjka ziet geen bewijs dat Zelensky betrokken is geweest bij corruptie. Maar „ik denk dat het erg onwaarschijnlijk is dat er zoveel misstanden om hem heen plaatsvinden zonder dat hij daarvan op de hoogte is”.
We kunnen, geeft Kryvonos aan, niets doen tegen de president. Het ambt geniet in Oekraïne immuniteit, licht hij toe. „We kunnen iedereen in dit land onderzoeken, behalve de president.”
Bij Google kan je nu zelf aangeven welke nieuwsbronnen jij vaker wil zien in je zoekresultaten.Meer informatie