Diplomatie Bezuinigen op diplomatie, door bijvoorbeeld vier Nederlandse ambassades te sluiten, is „onverstandig” in deze tijden van onrustige geopolitiek, concludeert de AIV in een nieuw rapport. Kies liever voor het harmonicamodel, stelt de adviesraad: een minimale bezetting die later weer is uit te breiden.
De Nederlandse ambassade in Pretoria in Zuid-Afrika op 30 april 2013, versierd ter ere van Koninginnedag.
Het was een Kamerbrief met „semantisch gegoochel”, volgens oud-diplomaat Harry Molenaar. Onder de kop „Intensivering postennetwerk” liet het kabinet-Jetten half september weten dat Nederland met diplomaten „volop en krachtig” moet worden vertegenwoordigd „in belangrijke groeimarkten, in landen met een hoog politiek belang en om steun te bieden aan het beschermen van mensenrechten en democratie”.
De Kamerbrief bevatte inderdaad voorstellen om het netwerk te verstevigen. Zo kon in Namibië wellicht een post worden geopend, het liefst samen met de „Benelux-partners”, vanwege „onze ambities op het gebied van grondstoffen”. Maar, zo bleek, van de bezuinigingen van 70 miljoen euro die het kabinet-Schoof had ingepland, zou 35 miljoen alsnog worden doorgevoerd. Dus de ambassades in Myanmar, Burundi, Libië en Zimbabwe, en het consulaat-generaal in Rio de Janeiro, zouden worden gesloten, aldus de Kamerbrief.
Niet doen, zegt de Adviesraad Internationale Vraagstukken (AIV) in een donderdag gepubliceerd ‘briefadvies’ aan minister Tom Berendsen (Buitenlandse Zaken, CDA). „Bezuinigen op diplomatie in tijden van geopolitiek turbulentie is onverstandig”, aldus het advies.
Verder moet het kabinet afwegen „wat Nederland op langere termijn nodig heeft”, aldus de AIV. „Inconsistentie en posten wisselend openen en sluiten, is kostbaar en niet gepast in tijden van geopolitieke onzekerheid en fragmentatie.” Ambassades sluiten is een „laatste redmiddel”, aldus de raad, want het is een sterk negatief signaal aan een gastland, dat „zich niet makkelijk laat herstellen”.
Alsnog bezuinigen? Opteer dan voor het ‘harmonicamodel’, stelt de AIV. Reduceer de bezetting op posten tot het minimum, waarna je haar weer kunt uitbreiden indien nodig. „Dat biedt flexibiliteit”, vertelt Tanya van Gool, oud-diplomaat en medeauteur van het rapport. Je kunt heel kleinschalig beginnen, licht ze toe. „Bijvoorbeeld met maar één of twee vertegenwoordigers in een land. Die kunnen dan kantoor houden bij een EU-delegatie of de ambassade van een ander like-minded land.”
Mocht zich een crisis of handelskans voordoen, dan maakt het een „enorm verschil” als iemand ter plekke ”alle juiste kanalen kent”, aldus van Gool, die onder meer ambassadeur was voor Nederland in Roemenië en voor de EU in Colombia en Ecuador.
Momenteel heeft Nederland 154 diplomatieke vertegenwoordigingen wereldwijd, waaronder 113 ambassades. Afgelopen decennia wisselden bezuinigingen en investeringen elkaar af. Vooral het kabinet-Rutte I (2010-2012) zette het mes in de diplomatie: negen ambassades, een ambassadekantoor en een consulaat-generaal werden gesloten. „Diplomatie als rustiek tijdverdrijf is voorbij”, zei toenmalig minister Uri Rosenthal (Buitenlandse Zaken, VVD) in 2010.
De AIV heeft de verschuivingen sinds de eeuwwisseling op een rij gezet: sinds 2000 gingen er 26 posten (ambassades en ambassadekantoren) dicht en werden 38 geopend. „Voorkom jojobeleid”, maant de adviesraad, met het oog op die cijfers.
De verkochte en inmiddels gesloopte voormalige Nederlandse ambassade in Bangkok, Thailand.
Het Nederlandse consulaat in Sint-Petersburg, in Rusland, in 2023.
Het Umoja Huis in Dar es Salaam, in Tanzania, herbergt onder meer een EU-delegatie en de Duitse en Nederlandse ambassade.
Harry Molenaar, oud-ambassadeur in Zambia en Maleisië, voormalig consul-generaal in Kaapstad en in de jaren tachtig diplomaat in Zimbabwe, deelt die kritiek. „Toen ik ambassadeur was in Zambia, ging de ambassade in Ivoorkust dicht en later die in Burkina Faso [in respectievelijk 2005 en 2013]. Die gingen jaren later weer open [in 2016 en 2020, eerst als ambassadekantoren]. Dat sluiten en heropenen kost handenvol geld. En daar zit geen enkele lijn in, geen duidelijke strategie.”
De AIV spreekt zich niet uit over welke ambassade wel of niet dicht moet, dat doet de onafhankelijke evaluatiedienst Internationaal Onderzoek en Beleidsevaluatie op het ministerie. Molenaar heeft daar minder moeite mee. „Als je goed nadenkt over het voorgenomen beleid, zoals de wens om partnerschappen aan te gaan op het gebied van kritieke grondstoffen of landbouwproducten, moet je juist in Zuidelijk Afrika blijven. Als er één regio op het continent is met strategische grondstoffen, is het Zuidelijk Afrika.” Zo beschikt Zimbabwe over een van de grootste voorraden lithiumverbindingen in Afrika, een voor elektrische auto’s belangrijk mineraal dat nu vooral door Chinese bedrijven wordt gewonnen.
Molenaar: „Landen in de regio beginnen in te zien dat ze niet alle kaarten op China moeten zetten. Ze hebben enorme schulden aan China en zien dat het land het eigen belang voorop stelt. De Chinezen leggen wegen aan en laten daarvoor Chinese arbeiders invliegen, terwijl lokale arbeiders voorhanden zijn. Ze leggen een stuwdam aan om stroom op te wekken, maar alleen voor hun eigen mijnen. EU-landen samen kunnen daar wat tegenwicht aan bieden.”
Zimbabwe toevoegen aan de ambassade in Zuid-Afrika, wat hij verwacht omdat Buitenlandse Zaken zegt het land bij „een buurland” onder te brengen, vindt een slecht idee. „Als je kijkt wat Pretoria al op z’n bord heeft – Namibië, Lesotho, Eswatini, Botswana – is dat een gigantisch gebied. En dat is naast Zuid-Afrika zelf, terwijl de ambassade al veel kleiner is dan toen ik daar consul was. Van aandacht besteden aan Zimbabwe – en Zambia en Malawi, die ook onder Zimbabwe vallen – komt dan weinig meer terecht”, zegt Molenaar. „Ik zat op veel posten waar andere landen onder vielen. Daar doe je je best voor, maar je ontwikkelt nooit zo’n netwerk als in je eigen standplaats. Probeer vooral je bestaande relaties met veel potentieel te behouden, zo zou ik het benaderen.”
Nederlandse ex-diplomaten die Libië, Zimbabwe en Myanmar goed kennen, vinden dat eveneens.
Libië is relevant voor Nederland wat migratie betreft. Vluchtelingen en migranten vertrekken veelal in vissersbootjes in de richting van het eiland Lampedusa om door te reizen naar het Europese vasteland. „Voor zowel het monitoren en indammen van migratiestromen, als het verbeteren van de humanitaire omstandigheden in de detentiecentra, is het belangrijk dat je ter plaatse aanwezig bent”, aldus een oud-diplomaat die het land kent. Vanuit de Nederlandse ambassade in Tunesië, die de taken van de gesloten Libische ambassade overneemt, is „veel minder mogelijk”.
Nederland is met Zwitserland de VN-voorzitter van de mensenrechtenwerkgroep in het vredesproces in Libië, dat na jaren van burgeroorlog nog altijd twee rivaliserende regeringen heeft. Dankzij dat voorzitterschap speelt Nederland een „belangrijke rol” in het verzoeningsproces en voor de verkiezingen, waarvan wordt gehoopt dat die over twee jaar worden gehouden.
Myanmar is dan wel een dictatuur in oorlog, maar voor de langere termijn is het belangrijk de ambassade open te houden, zegt Laetitia van den Assum. Ze was ambassadeur in onder meer Zuid-Afrika, Kenia en Thailand, waar destijds Myanmar onder viel. Ook was ze lid van de VN-Adviescommissie voor Rakhine, een deelstaat van Myanmar.
Van den Assum: „Je moet uitzoomen en kijken naar het grote politieke machtsspel. Myanmar ligt ingeklemd tussen China en India. Die zetten zich over hun geschillen heen, groeien de laatste maanden langzaam naar elkaar toe. Als dat doorzet, gaat het grensgebied tussen die landen open voor handel”, wat dan weer mogelijkheden biedt voor Nederlandse bedrijven, zegt ze, onder meer op het vlak van watermanagement rondom de kuststreek. Om niet eens te spreken over de enorme voorraden kritieke mineralen.
In 2014 opende Nederland een ambassade in Myanmar, nadat in 2010 de democratisering in gang was gezet. Dat proces werd abrupt beëindigd door de militaire coup in 2021, waarop oorlog uitbrak tussen het leger en allerlei guerrillagroepen. De afloop daarvan is ongewis.
Ze noemt meer zorgelijke ontwikkelingen. Myanmar is een van de grootse producenten van opium en het land telt veel ‘scamming farms‘, vanwaar criminelen vooral oudere Amerikanen grote bedragen aftroggelen.
„Er is van alles mis met het land. Het klinkt gek, maar dat is júíst een reden om er te zitten. Ik zou nu geen ambassade oprichten, maar ik zou zeker niet vertrekken. De onderdrukte oppositie in Myanmar steunen, kun je dan ook wel vergeten, als het land straks onder Bangkok valt.” Van den Assum is dan ook medeondertekenaar van een oproep die denktank TNI op 27 oktober naar de Tweede Kamer stuurde, om de ambassade open te houden.
Een al doorgevoerde bezuiniging in de regio, gaat haar erg aan het hart: de verkoop van de monumentale houten ambassade in Bangkok en de drie hectare grond eromheen, waar ze vier jaar resideerde. Dit bracht volgens haar „ruim 600 miljoen” euro op, vanwege de hoge grondprijzen. Het monument is de week na de verkoop platgegooid, terwijl het met wat extra inspanning „plank voor plank elders opgebouwd” had kunnen worden, zegt ze. „Dat doet me veel verdriet.”
De Nederlandse ambassade in Zimbabwe steunt al decennialang ngo’s, mensenrechtenverdedigers en de onderdrukte oppositie. Oppositieleider Morgan Tsvangirai, die tijdens het bewind van Robert Mugabe (1980-2017) voor z’n leven vreesde, verbleef in 2008 enige tijd op de ambassade.
„De ambassade is een belangrijke bondgenoot en gesprekspartner van ngo’s én heeft toegang tot de regering, waar ze het belang van mensenrechten en de democratie kan blijven benadrukken”, zegt Tanja Lubbers, vanuit Harare. Ze werkt voor Hivos, een organisatie voor ontwikkelingssamenwerking in Zimbabwe. „Dat is van belang omdat de regering onverminderd de oppositie en persvrijheid onderdrukt. Vorig jaar werd een wet van kracht die de staat veel meer controle geeft over ngo’s, hun bestuur en inkomsten. „Je merkt dat mensen banger zijn, er is meer zelfcensuur.”
De ambassade en de residentie van de ambassadeur – met uitgestrekte tuin – vormen dan een „veilige plek, waar mensen kunnen samenkomen, debatteren, hun seksuele diversiteit kunnen vieren. Wij werken veel met lhbti-organisaties. Die zijn altijd welkom”, zegt ze.
Ook was de ambassade cruciaal in het onderhandelen over hoe de boeren te compenseren voor de bedrijven en grond die ze verloren door de chaotische onteigeningen in of kort na 2000. Aart Nugteren is een van de 25 Nederlandse boeren die sinds vorig jaar in vijf jaarlijkse termijnen worden gecompenseerd: „Het is belangrijk dat Nederland blijft toezien dat dit proces netjes wordt afgewerkt”, zegt hij.
Zimbabwe compenseert de agrariërs om de Wereldbank en het IMF te tonen dat het land het eigendomsrecht respecteert, wat nodig is om leningen te krijgen. Sinds april is het IMF het land voor tien maanden lang aan het doorlichten. Als Zimbabwe straks wordt ‘goedgekeurd’ en buitenlandse schulden kan saneren, is dat „een gigantische ontwikkeling voor ondernemers”, zegt Nugteren. Door het herstelde vertrouwen en dan beschikbare kapitaal kunnen de handelsstromen met Nederland – momenteel vooral tuinbouwproducten – worden uitgebreid. „De ambassade moet die handelsstromen in stand houden en promoten. Dat kan met een skeleton crew, volgens het harmonicamodel. Dan heb je altijd een aanspreekpunt voor commerciële zaken van Nederlandse ondernemers.”
Ook voor Zimbabwe is een brief aan kabinet en Tweede Kamer in de maak, met de oproep de ambassade open te houden. Lubbers en Nugteren zullen die van een handtekening voorzien. Lubbers: „De ambassadeurs zijn de Nederlandse ogen en oren, zegt het kabinet. Maar blijkbaar willen we in Zimbabwe blind en doofstom zijn. Hopelijk kan dat worden teruggedraaid.”
”Sluiting van posten heeft niet onze voorkeur. De Rijksbrede taakstelling van het vorige kabinet dwingt ons echter tot het maken van ingrijpende keuzes wat betreft vorm van presentie, omvang en geografische spreiding van posten. Dat is helaas niet met het gewenste harmonicamodel op te vangen. Desalniettemin behoudt Nederland een sterk netwerk.”
”[Wat betreft Libië, Myanmar en Zimbabwe]: daar waar Nederlandse belangen spelen, wordt die verantwoordelijkheid bij een Nederlandse ambassade in een buurland belegd. Hiermee bundelen we onze inzet in de regio, zodat we binnen de beschikbare middelen zo doelgericht mogelijk kunnen blijven opereren. [Sommige van die buurambassades] krijgen versterking om zo de extra taken op bijvoorbeeld consulair gebied of aflopende projecten op zich te nemen.”
Bij Google kan je nu zelf aangeven welke nieuwsbronnen jij vaker wil zien in je zoekresultaten.Meer informatie