EU-uitbreiding Jarenlang stond uitbreiding van de Europese Unie met nieuwe lidstaten vrijwel stil. De Russische agressie heeft dat veranderd. Nu zijn er concrete ‘routekaarten’ voor de toetreding van Montenegro, Albanië, Moldavië en Oekraïne.
De driemaster Jadran lag tot het uitbreken van de Joegoslavische oorlogen begin jaren negentig in de Kroatische stad Split. Het zeilschip werd gerenoveerd in Tivat in Montenegro, bleef daar na de oorlog en maakt nu deel uit van de Montenegrijnse marine. Kroatië wil het schip terug.
Ooit ging het bij uitbreiding van de Europese Unie om economische voordelen. Nu, in tijden van oorlog, gaat het om geopolitiek en veiligheid. Daar draait de Europese Commissie, die deze woensdag haar planning voor uitbreiding van de EU presenteerde, niet omheen. De Russische agressie in Oekraïne, cyber- en drone-aanvallen in heel Europa, de VS die zich terugtrekken als bondgenoot; Europa staat onder druk. Dus zegt de Commissie: „In deze context is uitbreiding niet alleen een politieke doelstelling, maar ook een geopolitieke investering in vrede, veiligheid en stabiliteit op lange termijn op het hele continent.” Pas daarna komt de lofzang op de economische groei die uitbreiding met mee zal brengen.
Marta Kos, de Sloveense Eurocommissaris voor Uitbreiding, presenteerde woensdagmiddag de jaarlijkse evaluatie van negen kandidaat-lidstaten en één potentiële kandidaat (Kosovo) aan het Europees Parlement. In uitgebreide landenrapporten maakt de Commissie de balans op: is het sociale, politieke en economische beleid in lijn met de wetten en waarden van de EU? Hervormt het land genoeg om de EU-standaard te bereiken? Het langdurige toetredingsproces bestaat uit onderhandelingen over 33 hoofdstukken, verdeeld over zes clusters, variërend van mensenrechten tot voedselveiligheid.
Lange tijd was die evaluatie niet zo spannend, omdat er weinig voortgang werd geboekt in de onderhandelingen. Dit jaar is dat anders. De Commissie heeft – in chronologische volgorde – een concreet plan voor toetreding van vier landen: Montenegro, Albanië, Moldavië en Oekraïne. De Russische dreiging zorgt voor versnelling. De kandidaten hebben haast, en de Europese Commissie ook. Commissievoorzitter Ursula von der Leyen: „De aanzienlijke vooruitgang die sommige kandidaten het afgelopen jaar hebben geboekt, stelt ons in staat om de belofte van uitbreiding werkelijkheid te laten worden”.
Natuurlijk zijn er ook zorgen over een nog grotere Unie. Besluitvorming is al moeilijk met 27 lidstaten. Hoe voorkom je dat je landen binnenhaalt die de gezamenlijke besluitvorming saboteren, zoals Hongarije onder premier Orbán dat jarenlang deed? Wat te doen met nieuwkomers die, al dan niet na een regeringswisseling, de Europese waarden ten aanzien van democratie en rechtsstaat schenden? Zoals Eurocommissaris Kos het deze zomer zei: „We moeten er zeker van zijn dat we geen Trojaanse paarden binnenhalen.”
Met een aantal maatregelen probeert de Commissie de mogelijke nadelen van uitbreiding te ondervangen. Begin oktober kwamen voorstellen naar buiten die sceptici gerust moeten stellen. Meer besluitvorming zal plaatsvinden met een gekwalificeerde meerderheid in plaats van unanimiteit, waardoor de veto-optie vervalt. Nieuwe lidstaten die zich niet aan de Europese waarden houden of EU-beleid ondermijnen kunnen makkelijker worden uitgesloten van subsidies of zelfs hun stemrecht verliezen.
Over zulke situaties wilde de Commissie het woensdag niet hebben. De toon is optimistisch, alle aandacht is gericht op de vier koplopers. Voor elk van deze landen heeft de Commissie een routekaart opgesteld met concrete stappen naar toetreding in de komende paar jaar.
Binnen de kopgroep gaat het kleine Montenegro (625.000 inwoners) op de westelijke Balkan aan kop. Van de 33 hoofdstukken zijn er 21 gesloten, een hoge EU-ambtenaar verwacht dat de resterende hoofdstukken voor het einde van dit jaar zullen worden afgesloten. Als alle 27 lidstaten, inclusief de nationale parlementen, en het Europees Parlement volgend jaar instemmen met toetreding kan Montenegro de Europese ambitie – ’28 in 28′, ofwel de 28stse lidstaat van de EU in 2028 – waarmaken.
Sinds kort is er wel een kink in de kabel. Kroatië, EU-lid sinds 2013 en buurland door een klein stukje gedeelde grens aan de Adriatische kust, vindt dat nog wat historische pijnpunten moeten worden opgelost tussen de twee landen. Die dateren uit de Joegoslavische oorlogen van begin jaren negentig en gaan vooral over Kroatische krijgsgevangenen en vermisten. Ook een dispuut over een historisch zeilschip staat op het Kroatische lijstje. De EU-ambtenaar zei woensdag desgevraagd geen obstakel te verwachten. „De routekaart blijft realistisch.”
De Commissie ziet veel vooruitgang in Albanië. Tegelijk moet de strijd tegen corruptie en georganiseerde misdaad worden „versterkt” en hervormingen op het gebied van milieu worden „versneld”. Dat laatste ligt gevoelig, gezien de ‘flamingorevolutie’ in Albanië tegen door de regering gesteunde plannen voor twee resorts van Trumps schoonzoon Jared Kushner die ten koste gaan van unieke natuurgebieden.
Demonstranten in Albanië zijn teleurgesteld over het gebrek aan steun van de EU, ze vrezen dat de EU concessies doet ten aanzien van milieu-eisen om Albanië binnen te kunnen halen. Gewelddadig optreden van de politie tegen demonstranten (die recent zelf ook gewelddadig zijn geworden) kan de gesprekken van Brussel met Albanië vertragen.
De geringe omvang van Moldavië en de pro-Europese gezindheid van de regering helpen de derde koploper. Van alle kandidaten boekte Moldavië dit jaar de meeste vooruitgang. Oekraïne is een stuk complexer. Niet alleen vanwege de oorlog, ook vanwege de enorme landbouwsector die EU-subsidies kan opslokken en Europese boeren kan beconcurreren. EU-buitenlandchef Kaja Kallas benadrukte woensdag dat Oekraïne al bijdraagt aan de Europese veiligheid met militaire expertise, met name wat betreft drones. Kandidaat-lidstaten kunnen via ‘geleidelijke integratie’ alvast deelnemen aan EU-programma’s (zoals Erasmus+) en -agentschappen (zoals Europol).
Voor de overige zes landen is er weinig hoop op toetreding binnen afzienbare tijd. In Servië, Bosnië-Herzegovina, Noord-Macedonië en Kosovo is sprake van stilstand, constateert de Commissie. De recente verkiezingsoverwinning van de Servische oppositiebeweging Studentska Lista biedt kans op verbetering van de relatie tussen Brussel en Belgrado, maar zeker is dat niet.
Georgië en Turkije (kandidaat-lid sinds 1999) zagen de laatste jaren een terugval in democratie en rechtsstaat en zijn daarom kansloos. Voor de Georgiërs die in Tbilisi al twee jaar onafgebroken demonstreren tegen de pro-Russische regeringspartij Georgische Droom is er een schrale troost: „De EU blijft toegewijd aan de Europese aspiraties van de Georgische bevolking”.
Bij Google kan je nu zelf aangeven welke nieuwsbronnen jij vaker wil zien in je zoekresultaten.Meer informatie