Landbouwbeleid Boeren hebben „geleden onder het handelen van de overheid”, schrijft de Nationale Ombudsman in een nieuw rapport. Door wisselende regels, tegenstrijdig en onduidelijk beleid is het vertrouwen van boeren volgens Reinier van Zutphen verspeeld. Melkveehouder Jarno Benschop: „Ze laten me spartelen.”
Melkveehouder Jarno Benschop: „Op de slechtste momenten denk ik: ben ik nog wel gewenst hier in Nederland?”
Melkveehouder Jarno Benschop zit al zeven jaar met z’n vingers tussen een deur die „door de overheid is dichtgeslagen”, zegt hij. In 2015 wilde hij zijn koeienstal uitbreiden, dus hij vroeg aan de provincie of daarvoor een natuurvergunning nodig was. Nee, zeiden ze: zolang Benschop (41) maar aantoonde dat zijn uitstoot niet boven een bepaalde waarde zou uitkomen, zou een ‘PAS-melding’ volstaan – een soort uitstootvrijstelling.
Niets aan de hand, leek het. Tot 2019, toen de Raad van State het door de overheid ontworpen Programma Aanpak Stikstof (PAS) afschoot. De hoogste bestuursrechter oordeelde dat de natuur in slechte staat verkeerde en dat de extra stikstofuitstoot niet had mogen worden toegestaan. In één klap werd duidelijk dat de vrijstellingen niet meer rechtsgeldig waren.
Samen met zo’n 1.800 anderen in een vergelijkbare situatie, verloor Benschop zijn zekerheid: „Ik had iets afgesproken met de overheid. En dan blijk je iets illegaals te hebben neergezet. Dat is een misselijke streek. Mijn vinger zit nog steeds tussen die deur. En het doet zeer.”
Boerengezinnen en -bedrijven „hebben geleden onder het handelen van de overheid door het uitblijven van structureel beleid”. Dat schrijft de Nationale Ombudsman, Reinier van Zutphen, deze woensdag in een rapport getiteld Een boer met kiespijn lacht niet. Ervaringen van boeren met veranderlijk overheidsbeleid. De overheid moet hun pijn „erkennen”, anders wordt het lastig boeren mee te krijgen in de overgang naar een toekomstbestendig landbouwsysteem. Het rapport komt op een gevoelig moment: dinsdagmiddag kwam het kabinet juist naar buiten met een praktische uitwerking van de eigen stikstofplannen. Van tienduizenden boeren wordt onder meer gevraagd om hun stikstofuitstoot fors te verminderen.
Boeren hebben volgens de ombudsman de afgelopen tien jaar, grofweg de periode die het onderzoek beslaat, te maken gekregen „met een opeenstapeling van regels en plannen, vanuit Rijk, provincies, waterschappen en gemeenten”. En dat alles sluit „lang niet altijd op elkaar aan – plannen worden aangekondigd om vervolgens te worden aangepast, uitgesteld of zelfs stopgezet”. Dat heeft bij boeren gezorgd voor veel „frustratie”, schrijft de ombudsman. „Een overheid die verwachtingen wekt die zij niet kan waarmaken, verliest haar betrouwbaarheid.”
Hoewel het rapport gaat over álle boeren, is bij de PAS-melders de onbetrouwbaarheid die de ombudsman schetst bijzonder helder. In een brief aan de Tweede Kamer schreef minister Jaimi van Essen (Landbouw en Natuur, D66) deze zomer dat de verhalen van de melders hem „zeer raken”. „Het kabinet voelt zich verantwoordelijk om alle PAS-melders weer in een legale situatie te krijgen. Dit zijn ondernemers die, buiten hun schuld om, in de problemen zijn gekomen.”
Via diverse programma’s heeft de overheid al geprobeerd deze ondernemers te helpen, maar dat is nauwelijks gelukt. In januari van dit jaar waren – ruim vijf jaar na de uitspraak van de Raad van State – veertien van de 1.800 mensen ‘gelegaliseerd’. Dinsdag presenteerde het kabinet een uitwerking van de stikstofplannen, met daarin nieuwe rekennormen die veel PAS-melders weer legaal zouden kunnen maken.
Voeropslag op de boerderij van boer Benschop.
Ze hebben 130 melkkoeien en zo’n zeventig stuks jongvee, aan de rand van het dorp Benschop. Dat Jarno dezelfde achternaam heeft als het dorp, is waarschijnlijk geen toeval: de familie heeft hier, voor zover hij weet, altijd gewoond en geboerd. Veertig hectare land ligt aan huis, de rest slingert min of meer rond het dorp. Toen een koe een keer in de sloot was gevallen, werd Benschop door wel vijf mensen gebeld. „Het agrarische leven hoort er hier bij, mensen leven met je mee”, vertelt hij.
Benschop is een openlijke PAS-melder, wat voor lang niet iedereen geldt. Zelfs hij weet van bijna niemand in de omgeving of ze met hetzelfde probleem kampen, vertelt hij aan de keukentafel. Alleen met Linda, zijn vrouw, kan hij erover praten, vooral over de onzekerheid. Want de overheid gedoogt de situatie van de PAS-melders, maar milieuorganisaties doen intussen handhavingsverzoeken die provincies zouden moeten dwingen om wél strafrechtelijk op te treden.
Benschop: „Er hangt altijd een dreiging boven je hoofd. Als ik daar te lang over nadenkt, word ik nijdig, dus dat probeer ik niet te doen. En anders loop ik even naar de beesten achter in de stal. Dan kan ik het weer een plekje geven. Maar op de slechtste momenten denk ik, en dan sla ik het even plat: ben ik nog wel gewenst hier in Nederland?”
Loop even mee, zegt hij. In de woonkamer laat hij het speelgoed van zijn kinderen zien: miniatuurstallen met hooi en speelgoedkoeien. Trekkertjes kunnen gedroogde maïskorrels vervoeren. „Dit is ons leven, onze passie – iets anders willen we niet.”
De Tweede Kamer nam vorige maand een motie aan waarin staat dat de melders niet zouden mogen worden vervolgd voor het schaden van het milieu. Niettemin brengen elk programma en iedere oplossing die in Den Haag of de provincie worden bedacht, weer nieuwe onzekerheid, zegt Benschop. Begin oktober moest hij een stapel documenten aanleveren bij de provincie Utrecht voor het Programma Maatwerk PAS-melders. Deelnemers moeten voor 1 maart 2028 een compleet plan indienen om weer legaal te kunnen worden. Hij zoekt het allemaal uit met een adviseur, want hij is als de dood om een foutje te maken.
Soms moet Benschop gegevens aanleveren van járen terug, tot achter de komma nauwkeurig. Het idee van de rijksoverheid is nu dat PAS-melders hun stikstofuitstoot sterk verminderen, zodat ze binnen de grenzen van de wet komen. De opties voor Benschop: moderniseren, uitstoot verminderen, minder koeien per hectare, verhuizen of stoppen.
Iets verandert sowieso. Dezelfde uitspraak van de Raad van State die van Benschop een PAS-melder maakte, dwingt de overheid natuurherstel serieus te nemen. Dat heeft afgelopen zomer geleid tot een omvangrijk stikstofplan van het kabinet. Een van de eisen is een stevige uitstootreductie: van zo’n 45 procent voor alle boeren, tot 65 procent voor agrariërs in de buurt van beschermde natuurgebieden. En dan is er ook nog het Utrechts Programma Landelijk Gebied, een plan van de provincie Utrecht om voor natuurherstel te zorgen.
Al die plannen stellen veel nieuwe eisen aan boeren die soms overlappen, soms niet. Bovenal: wat precies van hém wordt gevraagd, weet Benschop nog niet – daarvoor is het allemaal nog niet gedetailleerd genoeg uitgewerkt. En dit is exact waar de Nationale Ombudsman zich zorgen over maakt: verschillend beleid van verschillende overheden, waarbij niet altijd duidelijk is wat van de boeren wordt gevraagd.
Koeien op de boerderij van Jarno Benschop in Benschop.
Benschop onderzoekt hoe hij kan verduurzamen – het is hem ook wel duidelijk dat de overheid die kant op gaat. Zo doet hij mee aan een pilot over regeneratief boeren, wat de natuur niet schaadt. Hij wil het bodemleven verbeteren, heeft nieuwe stallen voor z’n pinken die de ammoniakuitstoot van de jonge koeien verminderen. Hij beweegt mee, al vindt hij dat de overheid te veel vertrouwen heeft in biologische en regeneratieve landbouw.
En elke investering is spannend: in het rapport van de ombudsman gaat het ook over emissiearme stallen. Veel boeren investeerden daar, op aandringen van de overheid, flink in om duurzamer te werken – later bleek dat die systemen helemaal niet zo goed werkten als gedacht. Weg geld.
„Het belangrijkste is toekomstperspectief: ik wil een gezond bedrijf kunnen runnen”, zegt Benschop. „En ik wil best investeren, maar dan wil ik erop kunnen vertrouwen dat ik niet alsnog in de problemen kom. Maar dat vertrouwen in een overheid die met geborgde maatregelen komt, is beschadigd. Ik heb het gevoel dat de overheid mij, samen met vele anderen, laat spartelen. En wie zinkt, heeft pech gehad.”
De Nationale Ombudsman sprak voor het onderzoek naar hoe de overheid de boeren behandelt met 32 agrariërs (in allerlei sectoren, zowel gangbaar als biologisch) en 25 andere betrokkenen, zoals mensen van agrarische belangenorganisaties, natuur- en milieuorganisaties en wetenschappers. Hij kwam tot vier belangrijke conclusies en aanbevelingen.
Doen wat je zegt en geen beloften doen die je niet waarmaakt. Dat heeft de overheid volgens de Nationale Ombudsman niet gedaan in het landbouwdossier, door steeds met regels te wisselen en nieuw beleid in te trekken of uit te stellen. De aanbeveling is dan ook voor de hand liggend: borg nieuw beleid en zorg dat het werkt op de lange termijn.
Stikstof, natuur, dierenwelzijn, energie en water. Boeren hebben met veel beleid te maken en de overheid heeft ze te vaak vanuit verschillende hoeken overrompeld met uiteenlopende plannen. Ook komt het voor dat rijksbeleid niet aansluit op Europees, provinciaal of gemeentelijk beleid. Dat moet anders, vindt de Ombudsman: de minister moet de leiding nemen.
Er werden veel regels en plannen gemaakt óver boeren, maar te weinig mét hen, schrijft de ombudsman. Zo kan het dat deadlines worden gesteld voor het inzaaien van gewassen, terwijl de weersomstandigheden een andere aanpak vragen. In zulke gevallen is niet geluisterd naar de boeren, meent de ombudsman. Aanbeveling: geef boeren hun autonomie terug.
Erkennen dat het overheidsbeleid wankelde, is volgens de ombudsman een randvoorwaarde om nieuwe veranderingen – zoals nu met de stikstofplannen – van boeren te kunnen vragen. Het rapport gaat niet in op de vraag hóé dat te erkennen. Wel schrijft de ombudsman dat „een nieuwe aanpak er rekening mee moet houden dat boerenbedrijven en gezinnen hebben geleden onder het handelen van de overheid en het uitblijven van structureel beleid”.
Bij Google kan je nu zelf aangeven welke nieuwsbronnen jij vaker wil zien in je zoekresultaten.Meer informatie