Brazilië Door online en op straat massaal het gesprek aan te gaan met rechtse Brazilianen wisten jonge campagnevoerders voor de linkse president Lula kiezers los te weken uit het Bolsonaro-kamp. „Wij Brazilianen waren als volk nooit zo gepolariseerd.”
Studenten leggen een kaartje op de campus van de Federale Universiteit van Rio de Janeiro. Jonge campagnevoerders speelden een cruciale rol in de onverwachte winst van president Lula in de tweede kiesronde, afgelopen zondag.
Het waren zijn eigen kinderen maar ook andere jongeren met wie Gonçalo Ferreira (66) na de eerste ronde van de Braziliaanse verkiezingen in gesprek raakte, waardoor hij begon te twijfelen op wie hij moest stemmen in de tweede ronde. „Ik heb de eerste keer op Bolsonaro gestemd vanwege zijn belofte om zaken te veranderen. Hij wilde harde maatregelen om Brazilië veiliger te maken. Als taxichauffeur heb ik vaak met criminaliteit te maken. Ik ben al eens bij een stoplicht onder schot gehouden door criminelen die mijn auto wilden. Ik heb zelfs in mijn taxi wel eens een pistool tegen mijn hoofd gehad”, vertelt hij.
Het is een rustige ochtend bij de taxistandplaats in de strandwijk São Conrado waar Ferreira wacht op klanten. Bij de ingang van een luxe shoppingmall met palmbomen staan de gele wagens op een rij. Een chauffeur heeft pauze en slaapt in zijn auto. Anderen staan in groepjes met elkaar te praten met een kop koffie en turen naar de ingang in afwachting van een rit.
Veel van zijn collegachauffeurs stemden op Bolsonaro, weet Ferreira. „Je praat en hoort niets anders. Velen willen verandering, zijn boos op de regering vanwege hoge belastingen en kunnen niet rondkomen zonder meerdere baantjes. We delen campagnefilmpjes met elkaar waarin het vooral gaat over al het slechts dat Lula heeft gedaan. Voor mij was het logisch dat ik op Bolsonaro stemde.”
Na de eerste verkiezingsronde – die Flávio Bolsonaro won, maar waarna een tweede ronde nodig was omdat hij geen absolute meerderheid haalde – herpakte de Arbeiderspartij van Lula da Silva zich. Ze begon een grootscheepse campagne. Online, via sociale media gericht op jongeren en via ouderwetse mobilisatie van de straat werd ingezet op het binnenslepen van stemmen. Overal gingen mensen het gesprek aan voor een stem op Lula, op straat, binnen families. ,,Mijn zonen wilde ineens van mij weten waarom ik op Bolsonaro had gestemd’’, zegt Ferreira terwijl hij een toerist uitlegt hoe die bij het strand komt.
Taxichauffeur Gonçalo Ferreira stapte na een stem in de eerste ronde op Bolsonaro over op Lula in de tweede ronde.
Studenten zoals Maria Donato (19) speelden een belangrijke rol in deze zogenoemde ‘vira voto’ (keer de stem-)campagne, die onder meer op universiteiten veel navolging kreeg. „De winst die Flávio Bolsonaro in eerste instantie haalde was een wake-upcall voor veel jongeren, ook voor mij”, vertelt Donato terwijl ze op een stenen trap zit voor een van de oude gebouwen van de Federale Universiteit in de wijk Urca.
„Voor de verkiezingen zaten we een beetje in een comfortzone. Lula gaat toch wel winnen, dachten we allemaal. Toen bleek dat de partij van Bolsonaro niet alleen de eerste ronde van het presidentschap had gewonnen maar ook enorm veel zetels in het Congres, en zelfs de grootste fractie is geworden in de senaat, schrokken we wakker en realiseerden we ons wat er op het spel staat. Onze democratie”, zegt ze.
Het is aan de massale reactie van Generatie-Z (1997-2012) te danken dat Lula’s campagne succesvol werd. Mede aangewakkerd door online influencers en politici zoals André Janones, een prominente campagnevoerder voor Lula die met zijn WhatsApp-kanaal Exército do Lula ( Het leger van Lula) miljoenen volgers kreeg. Lula won de tweede ronde uiteindelijk met een voorsprong van vier miljoen stemmen, ofwel 52 procent tegen 48 procent voor Bolsonaro.
„We realiseerden ons hoe jong onze democratie is, hoe het was tijdens de dictatuur. Mensen begonnen nu veel meer op inhoud campagne te voeren en elkaar van informatie te voorzien. We moesten redden wat er te redden viel”, zegt Maria Donato. Zelf begon ze accounts op Facebook te openen en op Twitter. Sociale media waar ze allang niet meer op zat omdat ze die ‘te rechts’ vond. „Ik deed veel meer met TikTok en Instagram, maar nu probeerde ik rechts juist te bereiken, ik wilde met ze in gesprek gaan”, zegt ze.
De focus kwam veel meer op Bolsonaro te liggen. Lula kennen de Brazilianen immers al zo’n dertig jaar; nu ging het erom wie Flávio Bolsonaro in werkelijkheid was. „Velen kenden hem nauwelijks en zagen hem vooral als de zoon van de ex-president, maar dan in een gematigdere versie”, aldus Maria Donato. Ze begon met het posten van de verworvenheden van de regering-Lula en als er dan iemand kritisch reageerde, ging ze met die persoon in discussie. „Ik deed dat rustig en probeerde juist niet polariserend te zijn. Want dat is namelijk waar de hele campagne van de Bolsonaro’s op is gebaseerd: aanvallen en verdeeldheid zaaien.”
Donato merkte dat veel mensen eigenlijk genoeg hadden van de polarisatie en openstonden voor dialoog. „Wij Brazilianen waren als volk nooit zo gepolariseerd, dat is pas sinds de opkomst van het bolsonarismo.” Ze nam zich voor om iedere dag een persoon proberen te overtuigen om op Lula te stemmen. „Mijn broer stemde op Bolsonaro. Ik legde hem de zaken van corruptie en witwassen uit waar Flávio van beschuldigd wordt. Maar ook over zijn banden met de milities in Rio de Janeiro”, zegt ze.
In de podcast Café da Manhã bespreekt politiek analist Thomas Traumann hoe de door jongeren aangestuurde campagne en de mobilisatie van niet-stemmers bijdroegen aan Lula’s electorale inhaalslag. Volgens zijn analyse wist de president ook steun te krijgen door rechtse kiezers los te weken van de familie-Bolsonaro. „Voor het eerst gingen Lula en zijn aanhangers echt in gesprek met de rechtse kiezer. Op een bescheiden manier, waarbij ze ook de hand in eigen boezem staken”, zegt Traumann in de podcast.
De massale acties van Gen-Z schoten zo wortel, niet alleen online maar ook op straat. Het was tijdens een gesprek met een paar jonge studenten in zijn taxi dat Gonçalo Ferreira begon na te denken op wie hij in de tweede ronde zou stemmen. ,,Ze zeiden tegen me: de partij van de Bolsonaro’s heeft al zoveel gewonnen in het Congres. Met Flávio als president krijgen ze absolute macht.’’
De studenten lieten hem een interview horen waarin Flávio Bolsonaro zegt dat hij de grondwet wil wijzigen als hij president wordt. En dat hij de ambtstermijnen voor presidenten wil gaan veranderen. „Toen dacht ik: wat betekent zoveel macht bij een partij voor mijn kleinkinderen straks? In wat voor land leven zij straks?”, zegt Ferreira.
Voor Ferreira gaf het laatste tv-debat tussen beide kandidaten de doorslag. Hij wilde dat debat vooral volgen om de inhoudelijke voorstellen van Bolsonaro te horen. Tijdens het debat ontstond er een felle discussie over belastingen en het minimumloon. Plotseling maakte Bolsonaro een rechtstreekse opmerking richting Lula over zijn fysieke beperking: ,,Het heeft geen zin dat je het minimumloon verhoogt naar 1.600 real. Je geeft het met de ene hand, en je haalt er met de negen vingers weer iets van af.’’ Deze opmerking sloeg op de missende pink aan Lula’s linkerhand, die hij verloor toen hij in een fabriek werkte om aan eten te komen. In het debat reageerde Lula fel en zei niet te accepteren dat „een militielid” en „iemand die nog nooit heeft gewerkt” hem zo noemde.
Toen Ferreira die opmerking hoorde, wist hij zeker dat hij niet meer op Bolsonaro zou stemmen. „Zoiets kun je niet zeggen, dat is pure discriminatie. Lula heeft zijn vinger verloren omdat hij als kind moest werken in een fabriek. Zelf heb ik ook een arme achtergrond en met mij miljoenen Brazilianen. Ineens zag ik Flávio als een verwend joch dat een ervaren politicus als Lula, die al zoveel heeft meegemaakt, aanvalt”, zegt hij.
Op de binnenplaats van de universiteit zitten studenten aan tafeltjes, er wordt gegeten en gedronken. Maria Clara Araujo (21) heeft een tussenuur en zit met een groepje medestudentes te kaarten. De verkiezingseuforie die hier op de universiteit dagenlang heerste, is door de meest recente ontwikkelingen in verbijstering omgeslagen. De vlucht van Flávio Bolsonaro met zijn gezin naar Miami met hulp van de Amerikaanse president Trump om zo uit handen van justitie te blijven, wordt als een ware telenovela (tv-soap) op de voet gevolgd. ,,Ik ben eigenlijk niet verbaasd, het past helemaal bij de familie-Bolsonaro. Tijdens de campagne doen ze zich voor als ware patriotten maar zodra ze de verkiezingen verliezen, ontvluchten ze het land”, zegt Araujo terwijl ze een kaart pakt.
Maria Clara Araujo (links) speelt een kaartspel met een vriendin.
Ook toenmalig president Jair Bolsonaro vertrok na zijn verkiezingsnederlaag in 2022 aan het einde van zijn termijn naar de VS, waarna hij zijn aanhangers stuurloos achterliet. Daarop volgde een bijna-couppoging en bestormden en vernielden opgehitste aanhangers overheidsgebouwen.
Bij de taxistandplaats in São Conrado snapt Ferreira’s collega-chauffeur Marcus Sousa wel dat Flávio Bolsonaro het land is ontvlucht. ,,De justitie hier in Brazilië is niet onpartijdig. De rechters zijn tegen de familie-Bolsonaro. Ze hebben zijn vader al opgesloten, dus dat zouden ze nu met Flávio ook gaan doen. Het is goed dat hij vertrokken is’’, zegt Sousa stellig terwijl hij de achterbank van zijn taxi schoonveegt.
Van een afstandje luistert Gonçalo Ferreira naar het betoog van zijn collega. Zelf zou Ferreira zich bedrogen voelen als hij ook in de tweede ronde nog op Bolsonaro had gestemd. „Dan zou ik nu tot de zestig miljoen Brazilianen horen die op Flávio stemden en vervolgens door hem in de steek zijn gelaten.”
Bij Google kan je nu zelf aangeven welke nieuwsbronnen jij vaker wil zien in je zoekresultaten.Meer informatie