Poolse rechtsstaat Al jarenlang strijden de Poolse premier Donald Tusk en de voormalige nationaal-conservatieve regeringspartij PiS om de macht in het Constitutioneel Hof. Toen de voorzitter en vicevoorzitter vrijdagavond werden geschorst, probeerde een groep PiS-aanhangers het Hof binnen te dringen.
Een man met een Poolse vlag staat buiten het Constitutioneel Hof in Warschau, waar vrijdagavond ongeregeldheden ontstonden. Demonstranten probeerde het gebouw binnen te komen nadat de voorzitter van het Hof de toegang was ontzegd door een meerderheid van de rechters van het Hof.
Het is even na middernacht als honderden demonstranten tegenover tientallen agenten van de oproerpolitie staan voor het gebouw van het Constitutioneel Hof in Warschau. De demonstranten staan er al uren en zijn niet van plan weg te gaan. „We blijven hier”, schreeuwt een vrouw door de microfoon. „We laten ons het Constitutioneel Hof niet afpakken.”
Eerder op de vrijdagavond ontstond de demonstratie nadat een groep rechters van het Constitutioneel Hof de voorzitter en vicevoorzitter van het Hof hadden geschorst. De vijftien rechters binnen het Constitutioneel Hof, dat wetten toetst aan de Poolse grondwet, zijn politiek verdeeld en voeren al jaren een strijd om de macht.
Voorzitter Bogdan Swieczkowski behoort tot de rechters die benoemd zijn tijdens de regeringen van het nationaal-conservatieve PiS (2015-2023). De PiS ontmantelde de onafhankelijke rechtspraak en benoemde op alle niveaus partijgetrouwe rechters. De groep rechters die Swieczkowski probeerden af te zetten is gekozen door de huidige coalitie van premier Donald Tusk.
Die rechters waren vrijdagavond in het gebouw van het Constitutioneel Hof, en ontzegden Swieczkowski de toegang. Hij probeerde alsnog binnen te komen, en sprak van een „staatsgreep”. Zijn aanhangers probeerden het hek voor het Hof door te zagen met een slijptol, maar kwamen niet ver omdat de politie het gebouw had afgezet.
Terwijl het opstootje voor de rechtbank uitmondde ineen landelijke mediarel liet president Karol Nawrocki, die onderweg was naar Senegal voor een staatsbezoek, zijn vliegtuig boven Spanje omkeren. Ver na middernacht betrad de door PiS gesteunde president het gebouw – door de menigte hardhandig opzij te duwen – en noemde het besluit om Swieczkowski de toegang te ontzeggen een „overname met geweld van een grondwettelijk staatsorgaan”.
De escalatie volgt op een jarenlange crisis binnen het Constitutioneel Hof. Onafhankelijk is het Hof nooit geweest, omdat de vijftien rechters altijd door het parlement worden benoemd. De rechters hebben een zittingstermijn van maximaal negen jaar.
De crisis begon in 2015, toen de vertrekkende centrumrechtse coalitie het Hof probeerde te vullen met door hen benoemde rechters. Na een wetswijziging konden zij ook rechters benoemen die eigenlijk pas na de verkiezingen van dat jaar plaats mochten nemen. De toenmalige president Andrzej Duda, die gelieerd is aan PiS, weigerde deze rechters te installeren. Nadat PiS de verkiezingen van dat jaar won, gebeurde het tegenovergestelde en vulde PiS het Hof met partijgetrouwe rechters.
PiS-leider Jaroslaw Kaczynski spreekt demonstranten toe die zich vrijdagavond voor het Hof hebben verzameld. Volgens Kaczynski was er sprake van „een staatsgreep”.
In de jaren erna botste het Constitutioneel Hof met de Europese Unie. In 2021 deed het de uitspraak dat de Poolse grondwet voorrang heeft boven het Europees recht, wat indruist tegen enkele EU-verdragen. Ook deed het Hof een controversiële uitspraak over het recht op abortus, waardoor abortus in Polen feitelijk onmogelijk werd. Dat leidde tot massale protesten in het land en was één van de redenen voor de verkiezingsnederlaag van PiS in 2023.
Eind vorig jaar oordeelden het Hof van Justitie van de Europese Unie en het Europees Hof voor de Rechten van de Mens dat benoemingen binnen het Poolse Constitutionele Hof onwettig waren en het orgaan zijn onafhankelijkheid en onpartijdigheid heeft verloren.
Nadat Tusk in 2023 weer aan de macht kwam, beloofde hij een einde te maken aan de crisis binnen het Constitutioneel Hof. Pogingen daartoe strandden omdat voormalig president Duda en huidig president Nawrocki, beiden gelieerd aan PiS, hervormingen blokkeerden met hun vetorecht. Vervolgens besloot de regering-Tusk uitspraken van het Hof simpelweg te negeren.
In de eerste helft van dit jaar werden acht nieuwe rechters benoemd. Zo zouden de rechters die onder Tusk zijn benoemd een meerderheid in het Hof krijgen. President Nawrocki weigerde vijf van deze rechters te installeren. Daarna organiseerden zij zelf een beëdigingsceremonie, maar voorzitter Swieczkowski weigerde hen zitting te laten nemen in het Hof.
Vrijdagavond besloot de groep nieuwe rechters om toch zitting te nemen in het Hof door Swieczkowski en zijn vicevoorzitter te schorsen. Zij rechtvaardigden hun actie door te stellen dat Swieczkowski de nieuwe rechters onrechtmatig belemmerde hun functie in te nemen. Dat standpunt wordt ondersteund door de Venetië-commissie, het rechtsstatelijke adviesorgaan van de Raad van Europa.
Maar verschillende Poolse juristen zetten vraagtekens bij de juridische houdbaarheid van de schorsing . Oppositieleden, onder wie PiS-leider Jaroslaw Kaczynski, verzamelden zich vrijdagavond voor het Hof en spraken van „een staatsgreep”. Premier Tusk verdedigde de schorsing door te stellen dat „het herstellen van de rechtsstaat onze plicht is”. Hij noemt de manier waarop dat gaat „een moeilijk, soms pijnlijk proces dat daadkrachtig optreden vereist. Er is geen andere weg.”
Zaterdagochtend keerde de rust terug bij het Hof. Radoslaw Sikorski, minister van Buitenlandse Zaken, noemde de gebeurtenissen van vrijdagavond „niet elegant”.
De ontwikkelingen rond het Constitutioneel Hof zijn niet los te zien van de parlementsverkiezingen van eind 2027. De regering van Tusk wil daadkracht tonen in het herstellen van de onafhankelijke rechtsstaat, terwijl de oppositie elke kans zal aangrijpen om de regerende macht te bestempelen als ‘autoritaire coupplegers’. De politieke strijd is een jaar voor de verkiezingen al losgebarsten.
Bij Google kan je nu zelf aangeven welke nieuwsbronnen jij vaker wil zien in je zoekresultaten.Meer informatie