Servië Tot veler verbazing won Studentska Lista de Servische parlementsverkiezingen. Hoe kon de beweging, die geen leider kent, winnen? „De studenten hebben de meest directe vorm van democratie uit de Oudheid teruggehaald naar Servië.”
Aanhangers van Studentska Lista vieren feest na de verkiezingsoverwinning.
Op maandagochtend, een dag na de verpletterende overwinning van de Servische oppositiepartij Studentska Lista (Studentenlijst), ontvangen leerlingen van het Negende Gymnasium in Belgrado hun docent Engels Ana Dimitrijevic in een erehaag. Ze klappen, feliciteren, omhelzen haar. Sommigen steken hun hand uit voor een officiële handdruk, vertelt Dimitrijevic, alsof ze tegenover een echte politica staan.
Twee jaar lang zette Dimitrijevic zich in voor de studenten die protesteerden tegen het regime van president Aleksandar Vucic. Als voorzitter van de lerarenvakbond steunde ze de studenten en stakende docenten, terwijl die maandenlang de universiteiten en middelbare scholen bezetten. Ze liep mee in demonstraties en sprak zich openlijk uit tegen de regering.
Maar ze had nooit verwacht dat ze parlementariër zou worden.
Een paar maanden geleden kreeg ze de vraag van haar oud-studenten of ze op de lijst wilde staan voor de nieuwe oppositiepartij Studentska Lista. „Alsjeblieft niet”, was haar eerste reactie. „Ik ben geen politicus, ik ben een leraar en echt gelukkig met mijn baan”, vertelt ze in haar klaslokaal. Maar de studenten overtuigden haar.
Sinds zondagavond is ze een van de mensen die voor Studentska Lista zitting zal nemen in het Servische parlement. Op de kieslijst stonden geen studenten, maar door de studenten gekozen hoogleraren en academici. Ook een acteur, ex-basketbalprof en operazanger kregen een plek. Het zijn bijna allemaal politieke amateurs; het enige wat hen bindt is dat ze geen enkele connectie hebben met de Servische Progressieve Partij (SNS), die de afgelopen veertien jaar met autoritaire hand het land regeerde.
„Deze studenten hebben twee jaar van hun leven gegeven aan een strijd die wij hadden moeten voeren”, zegt Dimitrijevic. „Wij zijn de volwassenen, wij zijn de verantwoordelijkheden en wij zijn degenen met levenservaring. Maar ons lukte het niet en de studenten wel.”
Zondag 25 oktober boekte Studenstka Lista een verpletterende overwinning dankzij een recordopkomst van bijna 70 procent. De beweging won zo’n 141 zetels in het 250 zetels tellende parlement, tegen zo’n 103 voor SNS, de partij van Vucic. Daarmee komt er een einde aan de macht van de autoritaire leider. Maar wat komt ervoor in de plaats? Studentska Lista is een unieke beweging, zonder leider en vertegenwoordigd door 141 politieke amateurs.
Docent Engels Ana Dimitrijevic, die verkozen werd voor Studentska Lista.
Nadat op 1 november 2024 een net gerenoveerde luifel van het treinstation in Novi Sad instortte en zestien mensen overleden, gingen studenten de straat op. Ze zagen de ramp als een symbool van de corruptie in het land en eisten dat de verantwoordelijken berecht zouden worden. Maar de Servische regering negeerde de studenten.
Daarop besloten studenten hun faculteiten te bezetten, middelbare scholen volgden al snel. Die bezetting duurde maanden. Ondertussen werden demonstraties op straat met harde hand neergeslagen door het regime, wat zorgde voor woede onder een steeds groter deel van de bevolking. Die onvrede leidde vorig jaar tot het grootste protest sinds de val van president Slobodan Milosevic in 2000.
En ook dat protest in Belgrado werd met geweld neergeslagen, waarbij waarschijnlijk een geluidskanon werd ingezet om demonstranten uit elkaar te drijven. In de maanden erna werden demonstranten opgepakt en naakte privéfoto’s van studentes via regeringsgezinde media verspreid. Tientallen activisten vonden spionagesoftware op hun telefoon.
De studentenbeweging riep op tot vervroegde verkiezingen en besloot een eigen politieke partij op te richten. Duizenden studenten liepen honderden kilometers van stad naar stad en gingen langs de deuren op het platteland om hun boodschap te verspreiden. Docent Ana Dimitrijevic was erbij en zag hoe de studenten „knuffelden, huilden en dansten” met de mensen. „Ze hebben de mensen wakker geschud en verenigd in een stem tegen de corrupte regering van Vucic.”
Studentska Lista heeft in het verkiezingsprogramma vergelijkbare standpunten als de partij van Vucic over sancties tegen Rusland (niet aan meedoen), Kosovo (niet onafhankelijk verklaren) en Srebrenica (niet erkennen als genocide). Deels om te voorkomen dat deze controversiële onderwerpen de verkiezingen zouden domineren, deels omdat de studenten er zelf ook verdeeld over zijn.
Maar hoe kan een studentenbeweging zich organiseren en verkiezingen winnen zonder een leider?
Het is uniek wat de studenten hebben gecreëerd, zegt Vladan Dokic, rector van de Universiteit van Belgrado in zijn statige werkkamer. Hij wordt genoemd als mogelijke nieuwe premier of president. „We dachten dat studenten passief waren en niet geïnteresseerd in maatschappelijke problemen. Na de ramp met het treinstation eisten ze maar één ding: gerechtigheid. Toen de regering daar niet op reageerde, beseften ze dat die alleen te bereiken was door na veertien jaar een einde te maken aan dit regime.”
De studenten organiseerden op hun faculteiten plenums, plenaire vergaderingen waaraan iedereen mocht deelnemen en waar alle studenten stemrecht hadden. Elke faculteit hield eigen plenums, waarvan vertegenwoordigers vervolgens bijeenkwamen op universitair niveau. Daarna overlegden afvaardigingen van de zes universiteiten in Servië met elkaar. Soms namen wel duizend studenten deel aan een stemming. „De studenten hebben de meest directe vorm van democratie uit de Oudheid teruggehaald naar Servië”, zegt docent Dimitrijevic lachend.
Dat de studenten geen leider hebben, moet voorkomen dat de regering die kan chanteren, zoals eerder met oppositieleiders in Servië gebeurde. Ze kozen 250 parlementaire vertegenwoordigers, zonder strafblad, zonder politieke ervaring en – het belangrijkste – zonder banden met regeringspartij SNS.
Wie van hen straks de macht krijgt, is nog onduidelijk. Nu de studenten de verkiezingen hebben gewonnen, moeten ze een premier naar voren schuiven. Voor het einde van het jaar volgen ook presidentsverkiezingen, maar wie daarvoor in aanmerking komt, is evenmin bekend. Rector Dokic lacht als hem wordt gevraagd of hij zelf premier of president wil worden. „Dat moeten de studenten besluiten – ik steun ze hoe dan ook.”
Ook docent Dimitrijevic weet nog niet ”of ik minister of staatssecretaris van Onderwijs wordt, als ambtenaar voor het ministerie ga werken of zitting neem in het parlement”. Het verbaast haar dat „woke studenten en nationalistische studenten hun ego’s, ijdelheid en uiteenlopende opvattingen opzij hebben gezet” voor één gemeenschappelijk doel: een einde maken aan het bewind van Vucic. De beweging heeft volgens haar iets teruggebracht wat Servië jarenlang ontbeerde: het geloof dat verandering mogelijk is. „De studenten hebben het land weer hoop gegeven. Jarenlang dachten we dat het onmogelijk was de machthebbers van hun plaats te krijgen.”
Maar die machtswisseling ging niet zonder slag of stoot.
De partijleiders van SNS zagen Servië als hun eigen bezit, zegt rector Dokic. „Ze hebben Servië in de afgelopen veertien jaar gekaapt.” De publieke omroep en veel commerciële media waren regeringsgezind, staatsinstellingen op alle niveaus werden gerund door partijloyalisten en uit versleutelde chatberichten bleek dat de banden tussen de regering, de geheime diensten en de georganiseerde misdaad in Servië heel nauw waren.
Dokic maakte dat zelf mee toen hij bij de politie een verklaring moest afleggen vanwege zijn betrokkenheid bij de studentenblokkades. „Mijn verklaring werd al op tv uitgezonden voordat ik er een handtekening onder had gezet.” Ook werden politie-invallen op de universiteiten live uitgezonden op televisie, werd een week voor de verkiezingen spionagesoftware op de telefoon van de rector gevonden en is hij ervan overtuigd dat dit interview wordt afgeluisterd. „Ze luisteren mee”, zegt Dokic koeltjes.
Het is dan ook niet gek dat de slogan van de studenten – een keuze tussen ‘Servië of de maffia’ – goed aansloeg in het land.
Op de verkiezingsavond waarschuwde Studentska Lista voor rellen in Belgrado en riep de partij mensen op om thuis te blijven. Even na het sluiten van de stembus verzamelden zich vierduizend politieagenten en drieduizend lieden van knokploegen in het centrum, blijkt uit een verklaring van het voormalige hoofd van de antiterreureenheid. Maar enkele minuten nadat Vucic tot ieders verbazing zijn verlies al vroeg op de avond toegaf dropen de knokploegen in bussen af.
Aanhangers van Studentska Lista vieren feest na de verkiezingsoverwinning.
„Ik was opgelucht dat geweld uitbleef”, zegt docent Dimitrijevic, die net als duizenden anderen zondagnacht de straat op ging om feest te vieren. „Ik was blij met de uitslag, maar tegelijkertijd ook bang wat ons te wachten staat. Omdat we niet weten wat we gaan aantreffen: corruptie, schulden, banden met criminelen.”
Afgelopen week eiste Dimitrijevic op de nationale televisie het ontslag van corrupte aanhangers van het regime en spoorde ze ambtenaren aan om het ontslag te eisen van hun partijloyale bazen. De boodschap had meteen effect. De directeur en de hoofdredacteur van de publieke omroep namen een dag later ontslag. Op een regionale overheidszender verontschuldigde een presentator zich voor de propaganda die de zender de afgelopen jaren had uitgezonden.
De hoop van rector Dokic, docente Dimitrijevic en verschillende politicologen en studenten die NRC sprak is dat de winst van Studentska Lista de opmaat is voor democratisch herstel in Servië. „We willen de democratie herstellen in Servië en democratische waarden vooropstellen: een onafhankelijke rechtsstaat, tolerantie en eerlijke verkiezingen”, zegt Dimitrijevic. „En dan hoop ik dat ik over een paar jaar gewoon weer lesgeef op deze school.”
Bij Google kan je nu zelf aangeven welke nieuwsbronnen jij vaker wil zien in je zoekresultaten.Meer informatie