Timothy Garton Ash In een compact boek beschouwt de Britse historicus de huidige benarde staat van Europa. „Het is mijn taak om de mensen die beslissingen nemen te vertellen waar we staan, wat de gevaren zijn, en wat de kansen zijn.”
Timothy Garton Ash
Het wordt toch maar fish & chips. In zijn nieuwe boek Europa in 7½ hoofdstukken noemt Timothy Garton Ash de Indische rijsttafel om te illustreren hoezeer de Europese cultuur is gevormd door migratie. Maar als hem in het Engels is uitgelegd wat de kipsaté op het menu is, gaat hij toch maar voor de vis. Voordat hij het podium van een theater in Rotterdam op gaat, heeft hij nog net tijd voor een interview en een snelle maaltijd.
Timothy Garton Ash: Europa in 7½ hoofdstukken. De kortste introductie op ’s werelds oudste en nieuwste continent. (Europe in 7½ Chapters. The Shortest Introduction to the World’s Oldest and Newest Continent). Vert. Inge Pieters. De Geus, 192 blz. € 21,99
Britser dan Timothy Garton Ash kun je ze op het eerste gezicht niet vinden. Zijn Engels, uitgesproken in zinnen die je zo kunt afdrukken, is eigenlijk zonde om te vertalen. Maar Europeser dan Garton Ash kun je ze ook moeilijk vinden. De Britse historicus, verbonden aan de universiteit van Oxford en Stanford University, is een fervent voorstander van de Europese Unie. Al zijn meer dan tien boeken gaan op de een of andere manier over Europa.
Vandaag is het Rotterdam, morgen Brussel, en daarna reist hij door naar Berlijn, Warschau en Parijs. „Je hebt geluk”, zegt hij. „Dit boek verschijnt in tweeëntwintig talen, and counting. De Nederlandse editie is de eerste. Mijn antwoorden zijn nu nog vers. Straks klink ik als een jukebox.”
Europa in 7½ hoofdstukken telt slechts tweehonderd bladzijden. Met de snelheid van een TGV beschrijft hij hoe het continent erbij ligt. Dat eerste doet hij met een speelse variant op het periodiek systeem dat scheikundigen gebruiken. Hij somt tien ‘elementen’ op waarvan je overal in Europa de sporen vindt, zoals Ro (Rome), Mi (migratie) en Re (revoluties). Het is een liefdesverklaring vol zorgen, want Timothy Garton Ash ziet veel bedreigingen voor het Europa waarvan hij houdt.
„Omdat het er nog niet was! Ik had al lange tijd het gevoel dat er een boek moest komen dat je vertelt wat je écht moet weten over Europa, een heel dun boek. Er zijn veel boeken over Europa, maar weinig dúnne boeken. Ik dacht dat ik na vijftig jaar Europa onderzoeken, reizen door Europa en schrijven over Europa, misschien nét genoeg zou weten om een heel dun boek te schrijven.
„En, zoals ik schrijf in het boek, maak ik me meer dan ooit zorgen over Europa. Ik denk dat het Europa dat we hebben opgebouwd nu existentieel bedreigd wordt, van binnenuit en van buitenaf. Dus is het belangrijk om te weten wat we dreigen te verliezen.
„Ik heb veel gewerkt met studenten. Het viel me op hoe weinig met name jongeren weten over Europa. Ik heb dit boek geschreven voor iedereen, maar als je me vraagt voor wie vooral dan is mijn antwoord dat ik met name lezers tussen de 18 en 25 voor ogen had.”
„Dat beschouw ik als een groot compliment! Er is een personage in een van de romans van Jane Austen die zegt: ‘Ik kan niet goed genoeg spreken om onbegrijpelijk te zijn.’ Veel academische boeken zijn ontoegankelijk. Het was extreem moeilijk om dit boek te schrijven, waarschijnlijk is dit het moeilijkste boek dat ik ooit geschreven heb. Je kent vast de grap van de ene journalist die aan de andere vraagt: ‘Waarom heb je 3000 woorden geschreven?’ Waarop de ander antwoordt: ‘Omdat ik niet genoeg tijd had om 500 woorden te schrijven’. „
„Ik heb tien jaar van mijn leven besteed aan verslag doen van het einde van het communisme, de revoluties van 1989 en de emancipatie van Centraal-Europa. Dat zijn ongeveer tien zinnen in dit boek. Tien jaar van mijn leven in tien zinnen!”
„George Kennan, de beroemde Amerikaanse diplomaat, had het over ‘geschiedenis van het heden’. Zo kijk ik er ook graag naar. Je kijkt naar onze tijd en daarover stel je de vragen die historici stellen. En dan is het mijn taak om op zoek te gaan naar de waarheid. Als we zo dicht mogelijk bij de waarheid komen en we vertellen het zo duidelijk en interessant mogelijk, dan hebben we ons werk gedaan. Het is mijn taak om de mensen die beslissingen nemen te vertellen waar we staan, wat de gevaren zijn, en wat de kansen zijn.”
„Die komt voort uit het leven in Europa. Eerst in Berlijn, en daarna door reizen in Centraal-Europa. Ik had het geluk dat ik begon te leven in Europa in de late jaren zeventig en dat ik de bevrijding en emancipatie van Centraal-Europa kon meemaken. Als je me vraagt op welk moment precies ik me Europeaan begon te voelen: ik heb in mijn dagboek opgeschreven dat ik in 1978 een ontmoeting had in een café in West-Berlijn en dat ik op dat moment echt dacht: ik ben een Europeaan.”
„Ik ken geen periode waarin het evenwicht tussen middelpuntzoekende en middelpuntvliedende krachten, de krachten die Europa bij elkaar houden en uit elkaar trekken, spannender was. Ik ben intens bezorgd, meer dan ooit. Ja, dat zijn grote woorden. In de jaren tachtig waren we immers bang dat we vernietigd zouden worden door een atoomoorlog.
„Rond 2004, 2005 hadden we het beste Europa dat we ooit hebben gehad. Als ik in 2005 cryonisch ingevroren was dan was ik gaan slapen als een heel gelukkige Europeaan. Vergelijk dat met waar we eenentwintig jaar later zijn. De grootste oorlog in Europa sinds de Tweede Wereldoorlog duurt nu langer dan de Eerste Wereldoorlog. Ik ben een keer of zeven naar Oekraïne geweest. Daar zie je scènes zoals mijn vader die zag in de Tweede Wereldoorlog.”
„Ik heb het nooit in mijn leven zo koud gehad als toen. Ik zal nooit vergeten hoe ik op de Maidan stond, in een zee van Oekraïense en Europese vlaggen, terwijl de sneeuw viel. De hoop was dat dit de volgende vreedzame revolutie was in een lange reeks, die begon met de Anjerrevolutie in Portugal in 1974, gevolgd door Spanje kort daarna, Centraal-Europa in 1989, en de val van Milosevic in Servië in 2000. Dingen konden alleen maar beter worden.”
„We zijn nog maar net begonnen te begrijpen wat dat nieuwe tijdperk is. Maar het is duidelijk een gevaarlijk tijdperk, waarin oude zekerheden zijn verdwenen. Europa wordt aangevallen. Militair vanuit Rusland. Politiek vanuit de VS. En economisch vanuit China. Nooit eerder zijn we aangevallen door de drie belangrijkste machten in de wereld. Tegelijkertijd is Europa intern verdeeld.”
„Nou, als je een pistool tegen mijn hoofd zou zetten en zou zeggen: ‘Je hebt één zin.’ Dan zou ik zeggen dat Europa de plek is waar je in het buitenland thuis kunt zijn. Nu ben ik in Europa. Mensen spreken hier een andere taal. Maar als Europeaan voel ik me thuis.”
„Kijk eens om je heen. Dit zou toch ook Kopenhagen kunnen zijn? Of Berlijn. Het is een stijl, een vibe, het eten. Jij zou net zo goed een journalist of een intellectueel in een van die steden kunnen zijn.”
„Maar je kunt geen plek noemen met vijftig landen op zo’n klein oppervlak, waarvan er 27 in één Unie zitten, die grotendeels dezelfde munteenheid gebruiken. Waar je vrij kunt reizen. Zo’n plek bestaat nergens. Ik heb een Europees paspoort, ik ben een Europees burger. Er bestaat niet zoiets als een Afrikaanse of Aziatische burger.”
Timothy Garton Ash lacht licht triomfantelijk. „Zoals veel Britse Europeanen heb ik twee paspoorten”, zegt hij. En meteen tovert hij uit de binnenzak van zijn jasje een blauw Brits en een Europees rood paspoort tevoorschijn. Slowaaks, zo blijkt.
„Het moest een Centraal-Europees land worden. Polen en Tsjechië, twee landen die me na aan het hart liggen, hadden op dat moment verschrikkelijke presidenten. De reden dat ik koos voor Slowakije was dat dat land met Zuzana Čaputová een fantastische, liberale, pro-Europese president had.”
„In een opiniepeiling die we vanuit Oxford deden, zei 54 procent van de jonge Europeanen dat autoritaire regimes beter toegerust zijn om de klimaatcrisis aan te pakken dan democratieën. Maar het is niet als in de jaren dertig, toen mensen gefascineerd waren door het fascisme en communisme. Jongeren gaan niet naar Moskou en zeggen: ‘Ik heb de toekomst gezien en het werkt!’
„De oplossing ligt niet in nieuwe instituties, maar in leveren. Het leveren van dingen die mensen willen, zoals betaalbare huisvesting – een enorm probleem. Zoals de slogan van Nike: just do it. Het punt dat ik in mijn boek maak is dat wij liberalen de afgelopen veertig jaar hebben geprobeerd onze waarden te verwezenlijken door regelgeving. Nu is er zoveel bureaucratie dat we niet meer kunnen bouwen.
„Ik ben net twee maanden in Silicon Valley geweest. AI komt ons tegemoet met een snelheid van 500 kilometer per uur. Niemand heeft het daar over Europa. Ik hield van Twitter en ik haat X. Toen Elon Musk Twitter overnam, waren we het allemaal beu. En wat deden we? We stapten over naar Bluesky, een ander Amerikaans platform. Dacht iemand er een nanoseconde over om een Europees Twitter op te zetten? We zeggen: reguleren, reguleren, reguleren. Maar wat we nodig hebben zijn politieke verbeelding en vrijmoedigheid.”
„Als je daarmee bedoelt dat ik de kans groot acht dat het goed afloopt, dan ben ik niet optimistisch. De krachten die voor desintegratie zorgen krijgen dit decennium waarschijnlijk de bovenhand.”
„Hável was een goede vriend van me. In 1984 leek de situatie in Oost-Europa nog veel hopelozer dan vandaag. Mensen gaven het op. Werden dronken. Maar er waren mensen als Hável die zeiden: een ander Tsjecho-Slowakije is mogelijk. Ik heb gezien hoe een vage hoop werkelijkheid kan worden. Ik zeg niet dat dat zal gebeuren, ik ben niet optimistisch. Maar ik ben klaar voor de strijd.”
Bij Google kan je nu zelf aangeven welke nieuwsbronnen jij vaker wil zien in je zoekresultaten.Meer informatie