Beate Völker Naar het fenomeen vriendschap is nog altijd weinig onderzoek verricht. Daarom schreef socioloog Beate Völker er een boek over. „Vriendschap moet telkens opnieuw bevestigd worden, de wederkerigheid is erg belangrijk.”
Sociologe Beate Völker: “Mensen zijn heel gevoelig voor afwijzing, zowel in liefde als in vriendschap.”
‘Ik mag je gewoon niet meer.” Met deze woorden maakt Colm (Brendan Gleeson) in de film The Banshees of Inisherin van de ene op de andere dag een einde aan zijn vriendschap met Pádraic (Colin Farrell). Pádraic, die al jaren dagelijks met Colm in de pub afspreekt, blijft verbijsterd achter. Hoezo zijn ze ineens geen vrienden meer? Wanhopig probeert hij op allerlei manieren de breuk te herstellen, maar het lukt niet. Colm blijft bij zijn besluit.
Deze zwarte komedie, die zich afspeelt op een verlaten eiland voor de kust van Ierland, is een van de films die sociologe Beate Völker bespreekt in Vriendschap, een boek waarin ze, met inzichten uit de sociologie, psychologie, kunst en filosofie alle kanten van het fenomeen ‘vriendschap’ onderzoekt. Dat ze onder meer over The Banshees of Inisherin schrijft, heeft te maken met de uitzonderlijke situatie die zich in deze film voordoet. „Dat iemand abrupt een einde maakt aan een langdurige vriendschap, zonder dat er sprake is van een groot conflict, komt niet vaak voor”, zegt ze, gezeten in haar huiskamer in Utrecht. Alleen als de relatie echt onevenwichtig is – de een wil steeds afspreken, de ander heeft er geen zin in – zal iemand zo’n vriendschap duidelijk moeten afbreken. „Vaak is dat te confronterend, de meeste mensen kiezen voor een andere optie: het contact laten verwateren.”
Beate Völker: Vriendschap. Alles over de belangrijkste relatie in ons leven.Alfabet; 320 blz. € 25,98
Daar schuilt overigens nog een reden achter, zegt ze, want vriendschappen kunnen een tijdlang verwateren en ineens toch weer opbloeien. Het is dus opportuun om er niet radicaal een punt achter te zetten. Maar toch, waarom is het zo erg als iemand zegt: ik zet er een punt achter? „Mensen zijn heel gevoelig voor afwijzing, zowel in liefde als in vriendschap”, zegt Völker. „Zoiets doet pijn. Bij een liefdesrelatie is het noodzakelijk om het echt ‘uit’ te maken, omdat de levens zo vervlochten zijn, maar bij een vriendschap hoeft dat niet, daarom laten mensen het liever doodbloeden.” Zelf heeft ze ook wel een keer zo’n situatie meegemaakt, zegt ze. „Oef, ja!” Ze moet er een beetje om lachen. „Ik wilde meer afstand en die persoon wilde juist vaker afspreken. Toen heb ik gezegd dat ik niet bereid was meer tijd vrij te maken. Het was goed om die duidelijkheid te creëren. Maar leuk is het niet, de breuk was definitief.”
Beate Völker (Bensheim, 1963) – ze noemt zichzelf een ‘netwerkonderzoeker’ – houdt zich al jaren bezig met sociale cohesie. Als hoogleraar aan de Vrije Universiteit van Amsterdam doet ze onderzoek naar wat mensen samenbrengt, in buurten of op de werkvloer. „Sociologie wordt meestal geassocieerd met ongelijkheid. Wat maakt dat mensen van elkaar verschillen? Ik vind het vooral interessant wat ons verbindt – ondanks alle verschillen.”
Die verbinding zit in familiebanden, liefde en het huwelijk: de grote thema’s in sociaalwetenschappelijk onderzoek. Maar over vriendschap, waarover Völker al meerdere academische studies publiceerde, is nog altijd minder bekend. „In sommige Amerikaanse studies over sociale netwerken worden vrienden beschouwd als een soort ‘restcategorie’. Vaak wordt deze relatie, die niet kan worden omschreven als partner, buur, geliefde of collega, afgedaan als ‘just friends’. Er wordt dan weinig mee gedaan.”
„In iedere samenleving richten mensen instituties op die het sociale leven ordenen. Huwelijken, familiebanden en arbeidsrelaties zijn over het algemeen omgeven door rechten en plichten die de relatie bekrachtigen en de verwachting van stabiliteit scheppen. Voor vriendschappen gaat dat niet op, dat heeft te maken met het vrije karakter van deze relatie. Het is vaak niet duidelijk wanneer een vriendschap begint of eindigt. Als vrienden het echt uitmaken, is het ook niet nodig er een advocaat bij te halen. Het is bovendien een relatie die telkens opnieuw bevestigd moet worden, de wederkerigheid is erg belangrijk.”
„Vriendschappen kunnen uitdoven, omdat je uit elkaar groeit of omdat je leven een andere wending neemt. Wat tussen vrienden wordt uitgewisseld kan bovendien verschillen. Dus de een helpt je bij de verhuizing, de ander steunt je bij liefdesverdriet. Daarbij speelt wederkerigheid een belangrijke rol, zeker in het begin. Een gunst vraagt om een tegengebaar, een uitnodiging vraagt om een uitnodiging terug. Maar na een tijdje ga je er dan van uit: deze persoon is er voor mij. Vertrouwen in de ander speelt dus een grote rol. Ik zeg wel vaker: vriendschap moet haar eigen betrouwbaarheid steeds weer bekrachtigen.”
„De meeste van onze relaties, afgezien van liefdesrelaties, zijn niet zelfgekozen: denk aan familie, collega’s op werk, buren of studiegenoten. Vriendschappen wel, het zijn ‘sociale dwarslopers’: ze verbinden sociale lagen, generaties of leefwerelden met elkaar. Via goede vrienden kan je andere perspectieven op de samenleving en de wereld ontwikkelen. Als een vriend bijvoorbeeld een andere mening is toegedaan en je hebt het erover, krijg je een dialoog, je gaat over dingen nadenken. Dan gebeurt er dus echt iets in je hoofd. Daarom zeg ik ook: vriendschappen zijn belangrijk voor democratie, ze openen voor ons de luiken naar de wereld.”
„Volgens Hannah Arendt is de dialoog, het gesprek tussen vrienden, van groot belang voor de samenleving. Het sluit aan bij haar mooie gedachte over de liefde voor de wereld: deze verbindt de binnenwereld met de buitenwereld en daarmee verbindt het mensen over de grenzen van het eigen huishouden heen. Als je dat op een politiek niveau bekijkt, is dat goed voor het functioneren van de democratie. Het leidt tot meer begrip en vormt een voedingsbodem voor bredere solidariteit.”
„Natuurlijk zoeken we vaak binnen onze eigen kringen naar vrienden, dat beweerde Aristoteles al. Hij meende dat sociale ongelijkheid een vriendschap kwetsbaar maakt, ook al sloot hij vriendschap tussen mensen met verschillende achtergronden niet uit. Gelijkenis speelt nu eenmaal een belangrijke rol: je wilt jezelf herkennen in de ander. Uit recent empirisch onderzoek blijkt dat leeftijd, sekse, opleiding, godsdienst en culturele achtergrond nog altijd een grote rol spelen bij vriendschappelijke relaties.”
„Dat begint bij wie we tegenkomen. Je kiest je vrienden, maar niet de omstandigheden waarin je die keuze maakt. Wie je op school, op je werk en in je buurt ontmoet, bepaalt met wie je bevriend kunt raken. Vervolgens maakt een vergelijkbare achtergrond het gemakkelijker om herkenning te vinden: je begrijpt elkaars ervaringen en hebt sneller iets om over te praten. Maar het heeft ook te maken met de verkokerde samenleving. De kans dat je op plekken komt waar mensen heel anders zijn dan jij, is sowieso niet zo groot. Vriendschapsnetwerken zijn dus vaak homogeen maar belangrijk is dat ze, van alle relaties die we hebben, toch het meest kansrijk zijn om dwarsverbanden binnen de samenleving te leggen.”
„Ja, dat vind ik bijzonder interessant. Mannen en vrouwen komen elkaar overal tegen: tijdens de opleiding, op werk, in het uitgaansleven. En toch blijft die scheiding bestaan. Dat verbaast me. Bij vriendschap tussen man en een vrouw kan seksuele aantrekkingskracht een rol spelen, denk aan When Harry met Sally. Maar die film is inmiddels ruim dertig jaar oud en nu gendergelijkheid, genderfluïditeit en homoseksuele relaties een grotere rol spelen, zou je denken dat die scheiding ook afneemt. Toch is dat niet zo.”
„De meeste studies komen met dezelfde cijfers: over het algemeen hebben we een klein aantal goede vrienden, meestal gaat het om niet meer dan een tot vijf mensen, bijna iedereen heeft wel één vriend. De Britse evolutionair antropoloog Robin Dunbar heeft ooit geprobeerd aan te tonen hoeveel vrienden een mens maximaal kan hebben. Hij kwam uit op 150, dat is de grens waarbinnen mensen anderen nog kunnen onderscheiden en een betekenisvolle relatie hebben. Maar binnen die groep is het relevante netwerk wel veel kleiner: zo’n 1,5 personen vormen de meest intieme kring, zo’n vijf personen vormen een supportgroep en dan zijn er nog zo’n 15 mensen die tot een wijdere kring behoren. Maar eigenlijk zegt het gemiddelde niet zoveel.”
„Nee, voor een AI-assistent als Claude zal je nooit iets betekenen, voor een vriend wel. Die wederkerigheid in vriendschap is echt cruciaal. Dat is iets wat AI niet kan simuleren. AI is eenzijdig, het zal jou nooit vragen: kun jij mij even een tip geven? Hoe denk jij hier nou over?”
„Zeker. Gezinnen worden kleiner, het aantal echtscheidingen is hoog, we wonen vaak niet meer bij familie om de hoek en het percentage dat zonder partner ouder wordt is ook toegenomen. Volgens recente cijfers van het CBS bestaat veertig procent van alle huishoudens nu uit eenpersoonshuishoudens. Dat creëert dus meer ruimte voor vriendschappen.”
„Wij hebben er nog altijd geen rituelen voor. Het huwelijk is een van de sterkste instituties, wanneer een partner overlijdt, houden we daar rekening mee. Die rouw wordt erkend, maar dat geldt niet voor een vriendschap. Je moet nog altijd oppassen als je op je werk zegt: ‘Ik ben vandaag niet zo helder want ik heb net een vriend verloren’. Dan vindt men je al gauw een beetje een aansteller.”
„Zeker. Dat hebben we tijdens de coronapandemie kunnen zien. Mensen werden door de situatie gedwongen zich tot elkaar te verhouden, daarbij ging het om een fundamentele kwestie: wel of niet vaccineren. Binnen een korte periode raakte zo de hele samenleving gepolariseerd, dat ging soms dwars door vriendenkringen heen. Dat was uitzonderlijk.
„Dat betekent overigens niet dat het hebben van een vriendschap onder normale omstandigheden altijd eenvoudig is. Soms moet je, hoewel je sterk van mening verschilt, echt moeite voor elkaar doen en proberen te begrijpen waarom een kwestie zo belangrijk is. Voelen dat je gezien en gerespecteerd wordt, dat is waar het in vriendschap uiteindelijk om draait.”
Bij Google kan je nu zelf aangeven welke nieuwsbronnen jij vaker wil zien in je zoekresultaten.Meer informatie