Wat zijn dit voor vragen? Naar aanleiding van de bestseller De ongelooflijke geschiedenis – Hoe het christendom onze cultuur vormde, zeven dilemma’s voor theoloog en podcastmaker Stefan Paas (57).
is mediaverslaggever van de Volkskrant. Hij schrijft vooral over televisie, podcasts en boeken.
Het christendom: bron van goed of kwaad?
‘Hoe saai het ook klinkt, dit is voor mij altijd een vraag in de trant van: zijn gezinnen een bron van goed of kwaad? Of de politiek? Er is niet eenduidig op te antwoorden.
‘Een hele generatie is opgegroeid met het idee dat de kunst die bij het christendom vandaan komt nog best leuk is, denk Bach en Michelangelo, maar de ideeën? Die zouden toch vrij achterlijk zijn.
‘Het christendom zou vrouwen bijvoorbeeld toch wel erg kort hebben gehouden. Maar waarom vinden we het zo erg dat vrouwen kort worden gehouden? En daar wordt het interessant, want de normen waarmee we het christendom veroordelen, zijn vaak ontleend aan het christendom zelf.
‘Eigenlijk is het niet vanzelfsprekend om van de gelijkwaardigheid van mensen uit te gaan. De een is fysiek sterk, de ander zwak. De een is dik, de ander dun. Je kunt zeggen dat alle mensen met rede zijn begiftigd, maar dan valt op hoe, en dan druk ik het nog mild uit, ongelijkmatig die rede onder mensen is verdeeld. Door al die verschillen kwamen veel klassieke denkers dan ook tot de conclusie dat mensen niet gelijkwaardig zijn, dat sommigen geboren zijn om te dienen en anderen om te heersen.
‘Het idee dat we gelijkwaardig zijn is niet aangeboren, maar aangeleerd – en dat idee begint serieuze vormen aan te nemen bij het christendom, bij het denken over de mens in relatie tot God. In het Oude Testament staat dat God de mens naar Zijn evenbeeld heeft geschapen, imago Dei.
‘Volgens die leer zouden mensen alleen geestelijk gelijkwaardig zijn, dat wil zeggen in de ogen van God. Vanuit moderne ogen is dat natuurlijk riskant, omdat je daarmee ongelijkheid buiten het geloof, zoals slavernij, nog steeds zou kunnen rechtvaardigen. Toch was ook die erkenning van geestelijke gelijkheid al een enorme bron van emancipatie. In het oude Rome waren er christelijke gemeenschappen waarin een rijke patriarch naast een slaafgemaakte vrouw een maaltijd kon gebruiken. Toen was dat ongehoord.
‘Niet alleen onze denkbeelden over gelijkwaardigheid zijn diep door het christendom beïnvloed. In ons boek De ongelooflijke geschiedenis betogen journalist David Boogerd, historicus Beatrice de Graaf en ik dat dit ook geldt voor onze ideeën over macht, seks, natuur, geld en oorlog.’
Preekstoel of podcaststudio?
‘Podcaststudio. Preken vind ik leuk om te doen. Maar zonder het überdramatisch te maken, heeft het iets existentieels. In de traditie waarin ik groot ben geworden, de christelijk-gereformeerde kerk, is de preek op dat moment het Woord van God. Dat is een grote verantwoordelijkheid waar ik soms mee worstel.
‘Een jaar of zeven geleden vroeg David Boogerd me of ik vaste gast wilde zijn in zijn podcast. Ik wist niet wat een podcast was, maar ik zei: laten we het proberen. The rest is history.
‘In De Ongelooflijke Podcast voeren David en ik diepgaande gesprekken over levensbeschouwelijke onderwerpen met bekende gasten, zowel gelovig als ongelovig – ook Arjen Lubach en Arnon Grunberg zijn langsgekomen. Beatrice de Graaf is al zo vaak te gast geweest dat ze een vriendin van de show is. Met haar hebben we ook een zevendelige serie gemaakt over hoe het christendom onze cultuur heeft gevormd. Ons boek komt daaruit voort.
‘Tijdens de coronaperiode heeft de podcast een vlucht genomen, er luisteren nu honderdduizenden mensen per maand naar, onder wie veel jongeren. Wat helpt, is dat er nu een generatie opgroeit die niet meer de behoefte voelt om constant haar eigen verlichting te onderstrepen door af te geven op het geloof, die niet meer onmiddellijk pukkels krijgt van de EO – of überhaupt geen idee meer heeft wat een omroep is.
‘De felle polarisatie rond het christendom lijkt af te brokkelen. Er leeft nu een breed besef dat we met de secularisatie ook waardevolle dingen zijn kwijtgeraakt, zoals een gemeenschapsbesef, of bepaalde normen en waarden.’
Amsterdam of Staphorst?
‘Amsterdam. Dat is voor mij een meer vertrouwde omgeving, ik heb er jaren gewoond en woon er nu vlakbij, in Baambrugge.
‘Wat niet wil zeggen dat ik het idealiseer. Ik zeg altijd: niemand is zo provinciaals als de Amsterdammer, want die heeft echt geen idee wat er buiten zijn stad gebeurt.
‘Staphorsters weten natuurlijk – bijvoorbeeld door de tv – veel meer over Amsterdammers dan Amsterdammers over Staphorsters.
‘De grote stad is nogal individualistisch. Toen ik naar Amsterdam verhuisde, was ik gewend me voor te stellen als Stefan Paas. Daarmee ging ik al verder dan mijn vader, die stelde zich altijd voor als Paas – het draaide niet om hemzelf, maar om zijn afkomst. Maar in Amsterdam kwam ik alleen maar mensen tegen die zeiden: ‘Hoi, ik ben Jan.’ ‘Hoi, ik ben Charlotte.’ Ik dacht: dat doen ze bij ons alleen op de kleuterschool. Maar omdat ik raar werd aangekeken als ik mijn hele naam noemde, ben ik na een tijdje ook maar ‘Hoi, ik ben Stefan’ gaan zeggen. Nog steeds voelt dat gek.’
‘Je had grachtengordel of bijbelgordel moeten vragen, die was moeilijker geweest. In Staphorst heb ik nooit gewoond. Ik ben geboren in Apeldoorn en opgegroeid in Nijkerk.’
Is geloven raar of rationeel?
‘Rationeel is een buitengewoon overschat begrip. Vaak bedoelen we daarmee dat iets voldoet aan bepaalde eisen van functionaliteit en efficiëntie, en voor iedereen begrijpelijk is. Maar de leukste dingen zijn nu net vaak de dingen die níet voor iedereen begrijpelijk zijn.
‘Dit betekent niet dat geloven niets met rationaliteit te maken heeft. Volgens een oude definitie is theologie ‘het geloof dat zichzelf probeert te begrijpen’. Dat begint vanuit geloof, een oervertrouwen. Ik geloof in God, de almachtige Vader, Schepper van hemel en aarde. Maar weet ik ook wat dat precies betekent? Daar begint de theologie.
‘Daar hoort serieus onderzoek bij. Dit klinkt parmantig, maar een vrouw die in Oxford heeft gestudeerd, zelf atheïst, omschreef theologie eens als de koningin van de geesteswetenschappen.’ Lachend: ‘Wie ben ik om haar tegen te spreken?’ Serieuzer: ‘Alles zit erin: geschiedenis, talen, archeologie, literatuurwetenschap, filosofie.
‘Bij mijn promotieonderzoek naar profetische teksten in het Oude Testament moest ik van al die disciplines gebruikmaken, bijvoorbeeld om de ouderdom van een bepaalde frase uit een bepaald scheppingsverhaal vast te stellen. Maar als je lang genoeg graaft, stuit je bij theologie uiteindelijk op mysteries, op dingen die te groot voor ons zijn. Dat gebeurt overigens net zo goed bij andere wetenschappelijke disciplines.’
Paus Leo XIV of vicepresident JD Vance?
‘Leo natuurlijk. JD Vance moet wel de enige katholieke bekeerling in de geschiedenis zijn die het heeft klaargespeeld om over theologische onderwerpen ruzie te krijgen met twee achtereenvolgende pausen. Dat zegt iets over zijn karakter, maar weinig goede dingen, vrees ik.
‘Het is christelijk, zei Vance over zijn conflict met paus Franciscus, om eerst aan je eigen volk te denken, en als ze geluk hebben, komen ook andere mensen nog eens aan de beurt. Dat is gewoon niet wat de Bijbel ons vertelt. Al moet ik zeggen dat iemand die zegt dat de Bijbel ons leert dat alle vluchtelingen moeten worden binnengelaten, net zo goed politiseert. Het christendom is te groot om er de blauwdruk voor een modern politiek programma in te zien.
‘Iedereen mag zich aansluiten bij het christendom, daardoor zitten er ook mensen met rare ideeën bij, zoals Vance. Dat veel christenen op Trump stemmen, komt ook door het Amerikaanse tweepartijenstelsel. De Democratische Partij heeft veel conservatieve christenen van zich vervreemd doordat bijna niemand daar nog anti-abortus is. Vroeger was dat anders.’
Jezus Christus of Augustinus?
‘Jezus. Zonder Jezus was Augustinus (354-430, red.) geen kerkvader geweest, maar een vergeten professor uit Milaan. Nu omschrijven we hem in ons boek als misschien wel de invloedrijkste denker die het Westen ooit heeft gekend. Hij heeft geschreven over wat een volk is, wat tijd is, sommigen stellen zelfs dat hij het innerlijke leven, de zelfreflectie, heeft uitgevonden.
‘The Odyssey is een leuke film, maar de gewetenswroeging die Odysseus voelt na zijn oorlogen was de oude Grieken totaal vreemd geweest – die hadden de meute zonder blikken of blozen afgeslacht. De christenen waren daarin complexer. In zijn Belijdenissen beschrijft Augustinus zijn zielsworstelingen prachtig invoelend.’
Religie: persoonlijk of politiek?
‘Meer persoonlijk. Natuurlijk heeft religie ook altijd een politieke dimensie, het verheffen, bezielen en samenbrengen van mensen is in zekere zin politiek. Maar waar religie en politiek te sterk zijn verbonden, gaat het vaak mis. Kijk nu naar Iran, maar ook naar de uiterste rechterflank van westerse landen, zoals de Verenigde Staten.
‘Mijn eigen geloof zie ik als een goede gewoonte. Ik ben heel gelovig, maar niet buitengewoon religieus getalenteerd, er zijn mensen die er grotere beloningen uit halen. Ik bid ’s ochtends en bij het eten sowieso, ’s avonds probeer ik de dag af te sluiten met een app van de Anglicaanse Kerk, Daily Prayer.
‘God zie ik als mijn Vader, mijn Schepper, degene die me draagt. Ik zie hem niet als iemand die ver weg achter een bureau zit. De apostel Paulus schreef dat wij in God ‘leven, bewegen en zijn’. Dat vind ik mooi, en vertaalt zich voor mij in een diep afhankelijkheidsgevoel – en ook een diep vertrouwen.’
Beatrice de Graaf, Stefan Paas en David Boogerd: De ongelooflijke geschiedenis – Hoe het christendom onze cultuur vormde. Prometheus; 336 pagina’s; € 27,99.
1969 Geboren in Apeldoorn
1988-1993 Studie theologie aan de Universiteit Utrecht
1998 Promotie aan de Universiteit Utrecht
1993-1998 Leraar godsdienst op een middelbare school in Apeldoorn
1998-2005 Evangelisatieconsulent voor de Christelijke Gereformeerde Kerken (CGK)
2010-nu Hoogleraar missiologie en publieke theologie aan de Vrije Universiteit
2013 Boek God bewijzen: argumenten voor en tegen geloven (met Rik Peels)
2014-nu Hoogleraar missiologie aan de Theologische Universiteit Utrecht
2018 Theoloog des Vaderlands
2019-nu Vaste gast bij De Ongelooflijke Podcast
2023 Boek Vrede op aarde: over heil en redding in deze tijd
2025 Boek De weg van vrede: een rondleiding door het christelijk geloof
2026-nu Columnist voor Trouw
2026 Boek De ongelooflijke geschiedenis (met David Boogerd en Beatrice de Graaf), nummer 1 in bestsellerlijst CPNB
Stefan Paas woont met zijn vrouw Dorret in Baambrugge. Ze hebben drie volwassen kinderen, een kleindochter, en een hond.
Source: Volkskrant