Zolang we de afhankelijkheid van de VS laten bestaan, zullen de Amerikanen die als drukmiddel inzetten. Dat blijkt nu weer bij het Internationaal Strafhof. Als we voor die druk buigen, kunnen we het Strafhof net zo goed opdoeken.
Op 3 januari dit jaar vielen de Amerikanen Venezuela binnen, namen president Nicolás Maduro gevangen en brachten hem naar de Verenigde Staten om hem te berechten. Zittende staatshoofden genieten in beginsel immuniteit voor buitenlandse nationale rechters. Dat de Amerikanen Maduro niet als legitieme president erkennen, rechtvaardigt nog geen militaire inval. Dat juist zij zich nu druk maken over de rechtsmacht van het Internationaal Strafhof, is dan ook nogal hypocriet. Maar de sancties leggen ook een fundamenteler probleem bloot: onze afhankelijkheid van een steeds onvoorspelbaarder Amerika, dat niet schroomt die afhankelijkheid als drukmiddel te gebruiken.
De Amerikanen zijn nooit vies geweest van inmenging in andere landen. Van Vietnam tot Irak hebben zij laten zien dat de soevereiniteit van andere staten niet altijd even zwaar weegt wanneer Amerikaanse belangen op het spel staan. Ook de huidige Amerikaanse ‘minister van Oorlog’, Pete Hegseth, heeft al duidelijk gemaakt dat hij zich bij de oorlogvoering niet wil laten hinderen door politieke correctheid en beperkende regels.
Opmerkelijke taal voor iemand die verantwoordelijk is voor militair optreden van het machtigste leger ter wereld. Wie het oorlogsrecht als hinderlijk beschouwt, begeeft zich op gevaarlijk terrein. In combinatie met de Amerikaanse bereidheid wereldwijd militair geweld in te zetten, is het niet verrassend dat het Strafhof steeds meer als obstakel wordt gezien. Zeker nu het Hof in 2020 ‘het lef’ had om mogelijk strafbaar Amerikaans handelen in Afghanistan te onderzoeken.
Over de auteurs
Robin Ravensbergen is politicoloog en publicist.
Geert-Jan Knoops is bijzonder hoogleraar politiek van het internationaal recht (UvA) en advocaat bij het Internationaal Strafhof.
Dit is een ingezonden bijdrage, die niet noodzakelijkerwijs het standpunt van de Volkskrant reflecteert. Lees hier meer over ons beleid aangaande opiniestukken.
Eerdere bijdragen in deze discussie vindt u onder aan dit artikel.
Europa heeft de Verenigde Staten lange tijd beschouwd als een belangrijke hoeder van de internationale rechtsorde. De huidige houding wringt dan ook, maar is zeker niet verrassend. Na de atoombommen op Japan bijvoorbeeld, waarvoor niemand strafrechtelijk ter verantwoording werd geroepen, stonden wel Japanse leiders terecht. Die ‘victor’s justice’, waarbij overwinnaars hun verslagen tegenstanders berechten maar zelf buiten schot blijven, was ook tijdens de Amerikaanse war on terror zichtbaar. Het Westen deed daarbij mee of keek weg. Het is dus niet alleen Donald Trump. Alleen zit er nu iemand aan de knoppen die ook zijn eigen bondgenoten niet ontziet.
De Amerikanen doen met hun sancties wat zij het Strafhof verwijten: rechtsmacht uitoefenen met gevolgen buiten de eigen grenzen, tegen de wens van andere staten. Er is alleen een groot verschil. Het Strafhof ontleent zijn rechtsmacht aan het Statuut van Rome, waarbij momenteel nog 125 landen partij zijn, al hebben zes daarvan inmiddels hun vertrek aangekondigd. De lidstaten stemden zelf in met de bevoegdheid van het Hof om onder voorwaarden ook onderdanen van niet-verdragsstaten te vervolgen voor de meest ernstige misdrijven.
Waar we eerder een oogje dichtknepen voor Amerikaans optreden in het buitenland, raken de sancties nu onze eigen soevereine keuze om achter de internationale rechtsorde te staan.
Met de sancties van 9 oktober tegen het Strafhof zelf is de druk opgevoerd. De Amerikanen maakten weliswaar uitzonderingen voor bepaalde financiële transacties en essentiële digitale diensten. Een deel van de financiële uitzonderingen loopt tot 7 april 2027. Daarmee lijken zij ruimte te bieden voor een diplomatieke oplossing. Ook premier Rob Jetten benadrukte het belang van overleg met internationale partners om tot een oplossing te komen samen met de Amerikanen.
Maar diplomatiek overleg dreigt het werkelijke probleem te verhullen. De toekomst van het Strafhof mag niet afhangen van hoeveel rechtsmacht de Amerikanen (of andere grootmachten) bereid zijn te tolereren. Nederland en Europa moeten daarom niet alleen de sancties bestrijden, maar ook de afhankelijkheid van Amerikaanse financiële en digitale infrastructuur doorbreken.
De andere optie is beknibbelen op de rechtsmacht, met garanties dat Amerikanen, of leiders van niet-verdragsstaten zoals Vladimir Poetin of Benjamin Netanyahu, niet worden vervolgd. Als men daarvoor kiest, kan men het Strafhof net zo goed opdoeken. Dat legt de politieke nekklem juridisch vast, terwijl het Strafhof al jaren onder vuur ligt vanwege vermeende selectiviteit.
Ook de veelbesproken Europese blokkeringsverordening (opgesteld om Europese bedrijven en instellingen te beschermen tegen economische sancties van landen buiten de EU, red.) is in de praktijk een wassen neus. Zelfs als de EU die op deze sancties van toepassing maakt, kan zij niet verhinderen dat de Amerikanen bedrijven of personen binnen hun rechtsmacht strafrechtelijk kunnen vervolgen. Onze betalingssystemen en digitale diensten zijn zo verweven met Amerikaanse bedrijven dat de Amerikanen daarmee macht houden over het Strafhof en zijn partners.
Dat Washington onze afhankelijkheid als drukmiddel gebruikt, hebben we bij de Navo al gezien. Nu is het Strafhof aan de beurt. Zolang we die afhankelijkheid laten bestaan, zullen de Amerikanen haar blijven gebruiken.
Toen in 1998 het Statuut van Rome werd aangenomen, hoopte Hans van Mierlo nog op Amerikaanse aansluiting. Een Strafhof zonder Amerikaanse steun leek nauwelijks voorstelbaar. Hij had in zekere zin gelijk. Juist die afhankelijkheid blijkt nu een gevaar voor het Hof.
De Amerikanen hebben de sleutel in handen om te doen wat zij willen. Wij hebben hun die sleutel gegeven. De toekomst van het Internationaal Strafhof is daardoor een kwestie van kiezen of delen.
Wilt u reageren? Stuur dan een opiniebijdrage (max 700 woorden) naar opinie@volkskrant.nl of een brief (maximaal 200 woorden) naar brieven@volkskrant.nl
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant