Oorlog is politiek met andere middelen, schreef de beroemde Pruisische denker Carl von Clausewitz ooit. In de Franse politiek lijkt het dikwijls eerder andersom. De bijna oorlogsachtige taferelen tijdens de Franse protesten zijn een tragisch voorbeeld.
is economieredacteur van de Volkskrant. Hij schrijft over de financiële sector.
Een rubberen kogel van de politie kostte een 16-jarige scholier een oog. Een 15-jarige timmerman in opleiding verloor zijn linkerhand door de ontploffing van een politiegranaat. Een 59-jarige scheikundeleraar werd door scholieren overgoten met benzine. Het stadhuis van Limoges werd in brand gestoken, zo’n 1.500 winkels werden geplunderd en vernield en zo’n 150 politieagenten raakten gewond.
Waarom loopt maatschappelijke onvrede in Frankrijk zo vaak uit de hand? Hoe kan het dat na de gelehesjesprotesten in 2018, de massale betogingen tegen pensioenhervormingen in 2023 en de ‘Bloquons tout-beweging’ van 2025 – om slechts enkele voorbeelden te noemen – de Franse politiek weer in de greep is van een enorme geweldsuitbarsting?
Een van de verklaringen is het hiërarchische optreden van de Franse president Emmanuel Macron en zijn voorgangers, denkt de Amerikaanse politicoloog Jonah D. Levy, schrijver van het boek Contested Liberalization (2023). Hij spreekt van ‘skinny politics’, een hervormingspolitiek die door het uiterst magere draagvlak onder de bevolking vrijwel altijd mislukt.
De Franse politiek is als hittegolven, wolkbreuken en andere meteorologische verschijnselen: ze komt altijd van boven, beschrijft Levy. Franse presidenten besturen veelal top-down, met als schoolvoorbeeld Macron, die de bijnaam ‘Jupiter’ kreeg omdat hij soms even afstandelijk lijkt te opereren als de bliksemende hemelgod van de Romeinen. Levy plaatst dit tegenover de veel aardsere compromiscultuur in Scandinavië en Nederland, waar doorgaans een coalitie van werkgevers, vakbonden, regeringspartijen en niet zelden oppositiepartijen gezamenlijk een middenweg bij elkaar proberen te polderen.
Dit gepolder duurt weliswaar eindeloos – de Zweden deden er bijvoorbeeld vijftien jaar over om hun pensioenstelsel te moderniseren – maar als er eindelijk een compromis ligt, kan het meestal op breed draagvlak rekenen. Grote delen van de bevolking zijn immers ‘medeplichtig’ gemaakt, schrijft Levy, omdat hun vertegenwoordigers aan de onderhandelingstafel zaten, waardoor de animo om te protesteren kleiner is.
In Frankrijk daarentegen breken zo vaak hevige protesten uit dat de straat bijna een voortzetting van het parlement lijkt. Dat komt mede doordat Franse presidenten en premiers de vakbonden, de werkgevers en de oppositie in de voorbije decennia steevast buitenspel hebben gezet. Naast het stembiljet is de straat opgaan dus zo ongeveer het enige politieke wapen dat de Fransen in hun arsenaal hebben, aldus Levy. Vandaar dat landelijke protesten en stakingen zo vaak het land lamleggen.
Het politieke draagvlak van Macron is de laatste jaren alleen maar smaller geworden – en het gevoel van onmacht onder de Fransen des te groter, constateert de Franse econoom Bruno Amable, schrijver van het boek L’Illusion du bloc bourgeois (2017).
‘De waarderingscijfers voor Macron zijn nog nooit zo laag geweest. Zijn electorale macht berust op een zeer smalle basis van rijke Fransen en universitair geschoolden uit de hogere middenklasse. Hij verloor twee jaar geleden al de parlementsverkiezingen, maar door de manier waarop de Franse democratie werkt kan een president gewoon aan de macht blijven, ook al verwerpt een meerderheid van linkse en rechtse Fransen zijn beleid.’
Het dikwijls brute optreden van de Franse politie verergert de protesten nog, constateert Amable. ‘De Franse politie is de meest gewelddadige van West-Europa’, een conclusie die de sociologen Fabien Jobard en Olivier Fillieule eveneens trokken in hun boek Politiques du désordre (2020).
‘In tegenstelling tot politieagenten in andere landen doen Franse agenten nauwelijks aan de-escalatie’, constateert Amable zondag aan de telefoon. ‘Ze bedienen zich van grof geschut, zoals flitsgranaten en rubberen kogels. Zaterdag begon de politie al traangas af te vuren nog voor betogers überhaupt van hun demonstratierecht gebruik konden maken.’
Politieagenten zijn echter ook niet te benijden nu de scholierenprotesten zaterdag op veel plaatsen escaleerden tot ordinaire plunderingen en brandstichtingen, ziet Susan Collard, schrijver van Revolution Revisited: Emmanuel Macron and the Limits of Political Change in France. ‘Het is niet altijd even makkelijk voor politieagenten om te differentiëren tussen mensen in zwarte capuchontruien die gewoon gebruik willen maken van hun demonstratierecht, of die alleen maar zijn gekomen om chaos en vernieling aan te richten. Sommige politieagenten zijn duidelijk over de schreef gegaan, maar ook onder de Franse politie zijn vele gewonden gevallen’, zegt ze een dag na de uit de hand gelopen protesten telefonisch.
‘Daar komt nog bij dat de Franse politie zwaar onderbemand is. Zelfs de politie begint zich nu tegen de regering te keren, omdat agenten het beu zijn als boksballen te worden gebruikt. Waar gaat dit eindigen? Ik zie zo snel geen uitweg.’
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant