M.S. Vaz Dias was de eerste mediatycoon van Nederland – tot hij, ondergedoken voor de nazi’s, bijna failliet ging. Met Piet Hagen heeft de Joodse journalist zijn ideale biograaf gekregen.
schrijft voor de Volkskrant over literatuur, non-fictie en onderwijs.
Merknamen hebben de neiging om voor kinderen soortnamen te worden. Ik heb jarenlang alle hangende boekenplanken een ‘Tomado-rek’ genoemd, en ieder schoonmaakmiddel Vim. Je vroeg je niet af waar die woorden vandaan kwamen.
Zoiets was er ook met ‘Vaz Dias’. ‘Sst, Vaz Dias begint zo’, zei mijn moeder, als ze met een kop koffie naast de radio plaatsnam. En dan klonk de sonore stem van de nieuwslezer. Dat nieuws kwam, in de jaren zestig van de vorige eeuw, niet meer van Vaz Dias maar van de Radionieuwsdienst ANP, maar mijn moeder negeerde die nieuwigheid.
Later, tijdens research, kwam ik de naam Vaz Dias tegen op wit-groene labels aan vergeelde krantenknipsels. Vaak ben ik langs het Vaz Dias-monument gelopen, bij de ingang van de Amsterdamse metrohalte Waterlooplein, een constructie van stalen rechthoeken, zonder me er iets bij af te vragen.
Nu weet ik, dankzij Piet Hagen, dat de stalen ribben van het kunstwerk ‘de veelzijdigheid van de moderne communicatie’ verbeelden. En dat Vaz Dias een mens was: ‘M.S. Vaz Dias – Pionier Persbureauwezen en Radio Nieuwsdienst, 22-5-1881 – 4-1-1963’ luidt de inscriptie.
In de biografie Persbaron M.S. Vaz Dias – Kroniek van een Joods familiebedrijf portretteert Hagen Vaz Dias als de eerste Nederlandse tycoon, een vernieuwer die de mogelijkheden van razendsnelle communicatie en nieuwsvoorziening met moderne technieken al vroeg zag.
Hij was een verslaggever met oog voor nieuws, maar ook een creatieve en succesvolle ondernemer. Niet alleen stichtte hij een beroemd persbureau en maakte hij van radio een nieuwskanaal, hij was ook actief in de reclame en richtte een knipseldienst op waarmee hij bedrijven en instellingen op de hoogte bracht van wat over hen werd geschreven. Zalen vol vrouwen stortten zich met een schaar op stapels kranten.
Hagen, journalist en schrijver van non-fictie, is de ideale biograaf van Vaz Dias. Hij is goed thuis in de geschiedenis van de vorige eeuw. Eerder schreef hij de biografie van Pieter Jelles Troelstra, een boek over de koloniale oorlogen in Indonesië en, in 2022, Dubbel zondebok – Joodse journalisten in tijden van antisemitisme en vervolging 1920-1945. Mozes Salomon Vaz Dias was een van die journalisten. Hij werd wel ‘gewiekst’ en ‘sluw’ genoemd, klassieke antisemitische typeringen.
Hij werd geboren in een groot, welvarend Portugees-Joods gezin en groeide op aan de Raamgracht, een gouden randje van de Amsterdamse Jodenbuurt. Zijn vader had daar een hoeden- en pettenfabriek, waar Mozes vanzelfsprekend zijn eerste baan had. Maar hij wilde iets anders. Op de hbs, het hypermoderne schooltype, had hij met steno kennisgemaakt. Al snel haalde hij zijn diploma’s, werd steno-leraar en verhuurde zich als stenograaf bij vergaderingen, zoals die van de gemeenteraad. Nieuwtjes die hij hoorde op vergaderingen, en op wandelingen door de stad, gaf hij door aan kranten buiten Amsterdam. Daarmee legde hij de kiem voor zijn persbureau.
Nieuwe mogelijkheden werden meteen benut. In 1922 werden de lezers van op Vaz Dias geabonneerde dagbladen supersnel op de hoogte gehouden van de doelpunten in de voetbalwedstrijd Nederland-Denemarken, dankzij de draadloze telefoonverbinding met de verslaggever.
Er waren meer persbureaus, zoals het Nederlandse agentschap van Reuters en het Nederlandsch Correspondentiebureau van de familie Belinfante; ook Joodse ondernemingen, zoals Hagen opmerkt.
Vaz Dias was het succesvolste persbureau, ook doordat het, vanaf 1925, de nieuwsbulletins maakte voor de omroepen in Hilversum. Elke omroep sloot een eigen contract af. Zo werd het persbureau van een Joodse ondernemer, schrijft Hagen, ‘de verbindende schakel tussen de levensbeschouwelijk en politiek verdeelde zuilen’.
Tegenslag was er ook, vanaf 1935. De Nederlandse dagbladen en omroepen besloten dat het tijd werd voor een eigen, nationaal persbureau. Zij richtten het Algemeen Nederlands Persbureau (ANP) op. Vaz Dias was aanvankelijk een van de directeuren en hield zijn nevenbedrijven voor de zakelijke markt. Er ontstond een conflict, Vaz Dias vertrok als directeur. Hij kreeg een financiële regeling die in 1940, bij het uitbreken van de oorlog, flink lager werd.
De naziterreur bracht hem en zijn collega’s grotere rampen. Bij het ANP werden in mei 1940 alle Joodse journalisten ontslagen; directeur Herman van de Pol voerde de opdracht van de nazi’s ‘versuft’ uit. Nieuwslezer Herman Salomonson, die een inval van de Duitsers meldde, werd gearresteerd en later in Mauthausen vermoord. Alle bedrijven van Vaz Dias werden geconfisqueerd.
De hoofdstukken over de periode 1940-1945 in het leven van Vaz Dias zijn hartverscheurend. De Portugese Joden, velen van hen vooraanstaande Amsterdammers, dachten enige tijd aan arrestatie en deportatie te ontsnappen. Er ging een commissie aan het werk, met daarin ook Vaz Dias, om bij de Duitse autoriteiten een uitzondering voor Portugese Joden te bepleiten. Even leek het of zij een sperre zouden krijgen, maar uiteindelijk bleek de ‘Portugezenlijst’ waardeloos. Vaz Dias moest onderduiken. Hij en zijn vrouw en zoon overleefden de oorlog, maar veel van zijn familieleden en oud-werknemers werden vermoord.
Na de oorlog gaf Vaz Dias blijk van veerkracht. Hij richtte een adviesbureau op waarmee hij grote internationale reclamecampagnes maakte.
Een foto uit 1961, twee jaar voor zijn dood, toont hem als een tevreden pater familias, omringd door zijn familieleden in de tuin van zijn villa in Laren. Naast hem zit zijn lievelingsnichtje Thea Cohen, de kleindochter van zijn zus Elisabeth. Zij zou het familie- en bedrijfsarchief beheren en de biograaf aan belangrijk materiaal helpen.
Hagen schrijft dat het hem spijt dat er zo weinig persoonlijke documenten zijn overgeleverd; wat er was is in de oorlog verloren gegaan. Daardoor zien we in deze biografie vooral de professionele Vaz Dias. Het boek is er niet minder lezenswaardig door, vooral omdat de hele omgeving rondom de hoofdpersoon tot leven komt. Dit is meeslepende mediageschiedenis.
Internet maakte Vaz Dias niet mee. Delpher, een schatkamer voor een biograaf, verving zijn knipseldienst. Vaz Dias zou die vernieuwingen geweldig hebben gevonden.
Piet Hagen: Persbaron M.S. Vaz Dias – Kroniek van een Joods familiebedrijf. Walburg Pers; 352 pagina’s; € 27,50.
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant