Ze overleefde – zwanger en wel – de gruwelijke martelingen van de junta, als een van de weinigen. Hoe kon dat? Speelde ze dubbelspel? Aan de andere kant van de lijn, Silvia Labayru’s verhaal, roept in Argentinië nog altijd boze reacties op.
is boekenrecensent van de Volkskrant. Hij is hispanist en vertaler.
Silvia Labayru (1956) zat nog op de middelbare school toen ze lid werd van Montoneros. Deze in 1970 opgerichte links-peronistische verzetsgroep ontwikkelde zich tot een ondergronds leger en werd de aartsvijand van de militairen die in 1976 de macht overnamen in Argentinië en tot 1983 een schrikbewind zouden voeren.
Labayru werkte op de inlichtingenafdeling van Montoneros. Eind 1976 – ze was toen 20 jaar oud en vijf maanden zwanger – werd ze opgepakt en gevangengezet in de ESMA (Escuela Superior de Mecánica de la Armada) in Buenos Aires. Dat was een opleidingsinstituut van de marine waar de militairen een clandestien detentiecentrum hadden geïnstalleerd, waar ze in totaal zo’n vijfduizend mensen zouden opsluiten. Slechts tweehonderd van hen overleefden dat. Een van hen was Silvia Labayru.
Halverwege 1978, al anderhalf jaar na haar aanhouding, kon ze het vliegtuig naar Madrid nemen.
Hoe kon dat? Was Labayru een collaborateur? De Argentijnse ballingen in Spanje wisten het antwoord wel. Zij keken haar met de nek aan, overtuigd als ze waren dat zij een verrader was. Dit stigma zou lang aan haar blijven kleven. Intussen hield Labayru zich gedeisd. Pas in 2021 bracht ze haar verhaal naar buiten in de Argentijnse kwaliteitskrant Página/12.
Non-fictieschrijver Leila Guerriero, die nog nooit van Labayru had gehoord, las het stuk en had het onderwerp voor haar volgende boek te pakken. Ze wist Labayru’s vertrouwen te winnen en sprak anderhalf jaar lang uitgebreid met haarzelf en met familieleden, (ex-)partners, vrienden en kennissen.
Op basis van al die gesprekken schreef Guerriero het vuistdikke en veelbekroonde Aan de andere kant van de lijn. De Nederlandse uitgever duidt het boek aan als roman, maar Guerriero heeft niets verzonnen. Het boek is een portret, een persoonlijk verhaal.
Dat is haar in Argentinië, waar de periode van de militaire dictatuur nog altijd een open wond is, niet door iedereen in dank afgenomen. Guerriero werd bekritiseerd omdat ze Labayru’s verhaal te weinig had ingebed in de historische context. Ook zouden sommige militairen van de ESMA er te sympathiek vanaf komen in haar boek.
Dat Aan de andere kant van de lijn zich meer op het persoonlijke dan op het algemene richt moet niet alleen een keuze van de auteur zijn geweest. Ook Labayru’s persoonlijkheid zal een rol hebben gespeeld. De indruk die beklijft nadat je het boek hebt dichtgeslagen is niet zozeer die van een getraumatiseerd slachtoffer van een gruwelijk repressief regime (wat Labayru natuurlijk wel was) als wel die van een krachtige, weerbare, soevereine vrouw die helder, genuanceerd, eigenzinnig en niet zonder gevoel voor humor omziet. Een vrouw die haar leven in Spanje goed op de rails kreeg, zowel zakelijk als privé. Een vrouw die zonder rancune vertelt over het onveilige gezin waarin ze als enig kind opgroeide (vader was een onverbeterlijke rokkenjager, moeder liet het daar niet bij zitten en daar kreeg haar dochter veel van mee). Een vrouw die op haar beurt openhartig terugkijkt op een bont liefdesleven.
Labayru vertikt het om haar leven te vernauwen tot een tunnel van traumaslachtofferschap. Tegelijkertijd vertelt ze gedetailleerd over de gruwelijke martelingen in de ESMA waaraan ze, zwanger en wel, werd onderworpen. Over de bevalling van haar dochter op een tafel in het detentiecentrum. Over hoe ze na een week afstand moest doen van haar baby en bang was dat ze daarna alsnog zou worden vermoord. Over de dwangarbeid die ze moest verrichten. Over hoe ze, als onderdeel van wat de militairen het ‘herstelproces’ noemden, de geliefde moest worden van een marineofficier, die haar samen met zijn vrouw thuis in hun slaapkamer verkrachtte terwijl de baby van het echtpaar in een andere kamer in haar wieg lag te slapen.
Controversieel was met name Labayru’s medewerking aan een infiltratieoperatie van de militairen onder de Dwaze Moeders, de groep vrouwen die elke week samenkwam op het Plaza de Mayo om opheldering te eisen over hun verdwenen kinderen. De operatie waaraan Labayru meewerkte kostte drie Dwaze Moeders en twee Franse nonnen het leven. Was meedoen de enige optie? Volgens een medegevangene wel. ‘Niemand kon weigeren.’
Labayru schiet niet snel in de verdediging, maar ze benadrukt fel dat ze niemand heeft verlinkt. Blijft de vraag: hoe komt het dat zij het er als een van de weinige ESMA-gevangenen levend vanaf heeft gebracht?
Ze is de eerste om te beamen dat ze een voorkeursbehandeling kreeg. Er waren met name twee militairen die haar ‘beter [hebben] behandeld en meer [hebben] geholpen’. Een van hen at uit haar hand en dat begreep iedereen die haar kende: Labayru was onweerstaanbaar, zoals zo ongeveer iedereen die Guerriero spreekt niet nalaat te vermelden. En ook ontwikkeld. Met haar hadden de ESMA-militairen gesprekken die ze thuis met hun echtgenotes niet konden voeren.
De militairen geloofden werkelijk dat ze een select aantal gevangenen konden bekeren, zo vertelt Labayru. Ook maakt ze als ervaringsdeskundige inzichtelijk dat de leiding van de guerrillabeweging er op haar beurt eveneens opmerkelijke ideeën en praktijken op nahield.
Abortus was verboden want ‘er moesten kinderen worden gebaard voor de revolutie’. Toen zij deze regel overtrad, werd ze tijdens een politiek proces gedegradeerd van aspirant-officier tot militielid. Nog zoiets: vrouwen werden geacht geen aangifte te doen van verkrachtingen want dat was ‘een aantasting van de eer van hun guerrilla-echtgenoten’. Labayru heeft dus dubbel te lijden gehad: van de repressie van de militairen en ook van die van Montoneros.
Leila Guerriero: Aan de andere kant van de lijn. Uit het Spaans vertaald door Brigitte Coopmans. Meridiaan; 531 pagina’s; € 32,99.
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant