Je blijft turen naar de oer-Hollandse plaatjes van Hendrik Avercamp en neef Barent. De tentoonstelling in Kampen heeft alles uit de kast gehaald, inclusief een paar echte 17de-eeuwse schaatsen.
schrijft voor de Volkskrant over tentoonstellingen, musea, kunst en geschiedenis.
IJspret of ijsvermaak, het zijn woorden met een inmiddels nostalgische klank, want wanneer gebruiken we ze nog? Wat voelt het daarom vertrouwd ouderwets om voor een wintertafereel van Hendrick Avercamp te staan. Zijn schilderij van een dichtgevroren IJssel is een zoekplaatje van het soort waar de 17de-eeuwse kunstenaar zo geliefd om is. Noem het oer-Hollands.
Schaatsen worden gestrikt, sleeën voortgeduwd, deftige mannen spelen kolf (een voorloper van golf), ijsvissers hakken een wak. Zoek je goed, dan zie je iemand met de broek op de knieën zijn behoefte doen, een typisch Avercamp-grapje, tegen de stadsmuren van Kampen.
Daar is nu ook dit Wintergezicht (1613-1615) te bekijken. Avercamp terug in Kampen, heet de tentoonstelling in het net verbouwde Stedelijk Museum Kampen. Het is toch een van de belangrijkste wapenfeiten van de oude Hanzestad: dat híér de grote, waarschijnlijk doofstomme kunstenaar Hendrick Avercamp vandaan kwam.
Ook zijn neefje Barent Avercamp is te zien in het museum. Hij maakte het soort wintertaferelen waarin zijn oom zich als eerste had gespecialiseerd, al deed hij dat wel minder verfijnd. Zijn toevoeging aan de tentoonstelling krikt het aantal Avercamp-schilderijen flink op, zeven van de dertien zijn van hem. Maar bijna alle tekeningen, zo’n vijftig in totaal, zijn van Hendrick.
Veel van die tekeningen werden als zelfstandige kunstwerken verkocht. Zo zien we zorgvuldig uitgewerkte ijsgezichten, maar ook verrassende zomerlandschappen (die 17de-eeuwers ook wel als paren inlijstten en ophingen, als goedkoper alternatief voor schilderijen, aldus de tentoonstellingspublicatie). Vaak zijn dit taferelen rondom het water, met vissers, boeren, meestal wat koeien, bijna altijd wel boten en piepkleine stadsgezichtjes. Ook hier kun je blijven turen naar al die fijne details.
Goed zichtbaar wordt de methode waarmee oom en neef hun landschappen maakten. Ze lieten dezelfde figuren, waarvan ze tekeningen bewaarden, telkens opnieuw terugkeren in andere samenstellingen. Op de tentoonstelling ga je ze wel herkennen, die eendenjager met dat lange geweer of dat jochie op die prikslee, gemaakt van een oude paardenkaak.
Extra leuk is dat zo’n paardenkaak óók in Kampen is te zien. Net als een kolfstok en 17de-eeuwse schaatsen. De archeologische vondsten vormen een originele toevoeging aan de kunsttentoonstelling. Ook uniek: de moeite die is gedaan om de verschillende architectonische elementen op de kunstwerken te identificeren. Op veel bordjes valt precies te lezen welke stadspoort of kerktoren de Avercamps in hun kunst verwerkten.
Van het relatief beperkte aanbod schilderijen is misschien wel het mooiste Hendricks Kolfspelers op het ijs (circa 1625). Een nieuwe aanwinst (à 11,4 miljoen euro) van het Rijksmuseum en het Mauritshuis, die nu in Kampen voor het eerst wordt gepresenteerd.
Het is een sfeervol schilderij, met lage horizon en lichtroze lucht. Een man met hoge hoed en glimmend groen jasje concentreert zich op het balletje dat hij straks zal wegslaan met zijn kolfstok. Omstanders kijken toe. Sta je voor dit schilderij, dan is het bijna alsof je er zelf bij bent, in die lang vervlogen tijd dat dit spel nog werd gespeeld. En dat er nog zulke winters bestonden.
Beeldende kunst
★★★★☆
Stedelijk Museum Kampen, t/m 10/1.