De Sovjetdissident en schrijver van De Goelag Archipel zag in Poetin een nieuwe hoop voor Rusland. Het blijft gissen hoe Solzjenitsyn zich nu zou hebben opgesteld.
is redacteur van de Volkskrant.
De vraag kan niet worden beantwoord. Deze beroemde Russische schrijver en Sovjetdissident overleed in 2008. Poetin begon zijn oorlog tegen Oekraïne in 2014, in 2022 werd het een totaaloorlog.
Waarom stellen mensen de vraag dan toch? Omdat ze het ergste vrezen, kun je vermoeden. Geen andere bekende Sovjetdissident is onderwerp van dezelfde vraag. Andrej Sacharov, Vladimir Boekovski, Joseph Brodsky: niemand die bij hen het ergste vreest.
De vraag: zou Aleksandr Solzjenitsyn (1918-2008) die oorlog hebben gesteund? Hoeveel mensen het zich hebben afgevraagd, is niet statistisch onderzocht, maar ze komen uit diverse taalgebieden.
In de rubriek ‘Reputaties’ kijken we hoe de betekenis van denkers en kunstwerken, van schrijvers en hun personages kantelt en evolueert.
In 2021 werd op de site van het Kremlin onder de naam van Poetin een essay gepubliceerd, Over de historische eenheid van Russen en Oekraïners. Veel van wat daarin staat is ook door Solzjenitsyn betoogd, jaren eerder, in mooiere zinnen. Sommige passages lijkt Poetin bijna letterlijk van Solzjenitsyn te hebben overgenomen.
Solzjenitsyn was, anders dan Poetin, de overtuiging toegedaan dat de Sovjet-Unie een catastrofale mislukking was, dat Rusland zijn wonden moest likken en landen uit de oude Sovjet-invloedssfeer met rust moest laten. Maar Oekraïne zag Solzjenitsyn nooit als ‘een ander land’, Oekraïne was cultureel, intellectueel en spiritueel intens verstrengeld met de Russische wereld, al duizend jaar.
Door ‘valse leninistische grenzen’ waren eindeloos veel Russen en ‘spiritueel Russen’ na het uiteenvallen van de Sovjet-Unie buiten Rusland beland.
Mensen die denken, of hopen, dat Solzjenitsyn Poetins oorlog zou hebben verworpen, stellen dat deze grote schrijver niet níét had kunnen zien dat in Poetins Rusland de naargeestige praktijken zijn teruggekeerd die hij beschrijft in zijn beste werk.
De Russische afkorting van ‘instelling voor correctieve werkkampen’ is goelag. Miljoenen Sovjetburgers kregen met de goelag te maken. Miljoenen westerse lezers leerden voor het eerst over de omvang en de gruwelen van de goelag uit de boeken van voormalig gevangene Щ-282, Aleksandr Isajevitsj Solzjenitsyn, dwangarbeider van 1945 tot 1956.
In 1962 gaf Sovjetleider Chroesjtsjov expliciet toestemming voor de publicatie van Solzjenitsyns goelagnovelle Een dag uit het leven van Ivan Denisovitsj. Na de val van Chroesjtsjov werd zijn werk verboden. In 1971 overleefde Solzjenitsyn een vergiftigingspoging van de KGB. In 1974 werd hij gearresteerd en onder dwang op het vliegtuig naar Frankfurt gezet. Later dat jaar nam hij in Stockholm de Nobelprijs voor Literatuur in ontvangst, die hem al in 1970 was toegekend.
Solzjenitsyns non-fictieve literaire hoofdwerk, De Goelag Archipel, circuleerde in de late jaren zestig ondergronds in Moskou. In 1973 verscheen het bovengronds in Parijs. De Sovjetpropagandamachine maakte de auteur toen uit voor ‘neonazi’ en ‘verrader’, predicaten die Poetins Rusland gebruikt voor de Oekraïense president Zelensky.
Zou dat Solzjenitsyn zijn opgevallen?
De vraag of Solzjenitsyn de ambities van Poetin, een voormalige staatsveiligheidsagent van de door hem verafschuwde Sovjet-Unie, had kunnen steunen, kunnen we met ‘ja’ beantwoorden.
Solzjenitsyn heeft Poetin immers nog meegemaakt. In 1994 keerde de verbannen schrijver terug naar zijn vaderland. Voor de toenmalige Russische leider Jeltsin had hij geen goed woord over. Onder diens opvolger kreeg hij weer hoop voor Rusland. Terwijl andere Russen de ene na de andere sinistere praktijk zagen terugkeren, herkende Solzjenitsyn in Poetin juist een patriot die hetzelfde ideaal koesterde als hij: herrijzenis van het goede oude tsaristische Rusland.
Dat Poetin snel na zijn aantreden tegenstanders uit de weg begon te ruimen, bleek niet bezwaarlijk. Er waren al heel wat mensen vermoord toen Solzjenitsyn zich in 2007 thuis door Poetin liet decoreren met de Staatsprijs van de Russische Federatie.
Hoe kon Solzjenitsyn níét zien, horen, ruiken, voelen dat hij bezoek ontving uit het hart van het oude Sovjet-onderdrukkingsapparaat?
Een verklaring is dat de wereld van deze schrijver er een was van goede en slechte ideologieën, niet van het goede en slechte in de mens. Hij zag marxistisch-leninistisch kwaad, geen ‘Russisch kwaad’ of ‘menselijk kwaad’. In de woorden van de ándere grote auteur die de KGB op het vliegtuig naar het Westen zette en die in 1987 de Nobelprijs voor Literatuur ontving, Joseph Brodsky: Solzjenitsyn miste ‘een besef van de erfzonde’, het universele menselijke tekort. Wat uit naam van het ene gedachtegoed kwaadaardig was, kon uit naam van een ander gedachtegoed te billijken zijn.
De westerse wereld leerde dat snel na Solzjenitsyns aankomst in 1974. Hij bleek een fervent voorstander van de Amerikaanse oorlog in Vietnam: dat was immers een oorlog tégen communisten die werden gesteund door de Sovjet-Unie. Op een lezingentour vlak na de dood van Franco leerde hij Spanjaarden dat ze zich gelukkig mochten prijzen dat hun reactionair-rechtse dictator hen voor een communistisch experiment had behoed.
Solzjenitsyn noemde het moderne Westen een individualistisch, materialistisch, ontzield, ontworteld, hedonistisch, pervers, oppervlakkig universum. Zijn antiwesterse speech aan de Harvard-universiteit was in 1978 wereldnieuws.
Toenmalig KGB-hoofd Joeri Andropov constateerde triomfantelijk dat Solzjenitsyns verbanning een prima middel was gebleken tegen diens westerse populariteit. De KGB hoefde niets meer te doen om hem in diskrediet te brengen: Solzjenitsyn moest je gewoon zichzelf laten zijn.
Er zijn citaten waarin Solzjenitsyn zijn hoop uitspreekt dat het ‘ondanks de kunstmatige Sovjetgrenzen’ nooit tot oorlog tussen Rusland en Oekraïne zou komen. Er is een citaat waarin hij zegt dat, wat politieke heethoofden ook zouden doen, hij noch zijn zoons ooit zouden deelnemen aan een oorlog tussen broedernaties.
Maar had hij zijn stem verheven tegen een speciale militaire operatie om Oekraïners tegen de westerse invloedssfeer te beschermen, om ze terug te brengen naar huis, terug naar de wereld waartoe ze cultureel en spiritueel altijd hadden behoord?
Zeker zullen we het nooit weten. Wel is zeker dat De Goelag Archipel zestig jaar na voltooiing niets aan relevantie heeft ingeboet.
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant