P.F. Thomése stuurt zijn hoofdpersoon naar Dubai om een boek te schrijven, in een roman die leest als een satire. De stad is het perfecte decor om de leegte van het neoliberale leven te tonen.
is literair recensent voor de Volkskrant. Ze schrijft met name over nieuwe Nederlandse fictie.
‘Wie schrijft, spant een koord over een afgrond en loopt er zonder nadenken overheen. Zo is het achteraf. Vooraf is er alleen die afgrond en niet eens een koord.’ Aldus de schrijver Tom Franzese, ontsproten aan de fantasie van schrijver Frans Thomése en nietsontziend neergepend op de rand van voornoemde afgrond, zónder koord dus. Tom Franzese moet een boek schrijven.
Móét ja, want zo staat het in het contract. Het contract van zijn zwager, de ondernemer Bobby Tadema, rijk geworden met …? Tom weet het eigenlijk niet; zijn hersens kunnen de uitleg van zijn in platitudes sprekende zwager niet verwerken. Lastig, want hij is nou juist ingehuurd om een boek over Bobby’s zakelijke successen te schrijven.
Tom krijgt ‘vijftig K’ en Bobby een boek met de naam van een ‘echte schrijver’ op de kaft. Dat is de deal. Al beweert Bobby dat hij er zelf niets mee opschiet en het vooral doet om zijn sneue zwager te redden uit de armoe. Of, zoals Tom het verwoordt: ‘Bobby’s bekommernis met mij kwam voort uit die onbedwingbare behoefte van rijke en machtige mensen om voor god en beschermheilige te spelen in het bestaan van minder fortuinlijke exemplaren van de menselijke soort en die op hun kosten te verheffen tot iets waar je je als weldoener mee kon onderscheiden.’
Natuurlijk spartelt Tom eerst nog tegen. Zijn schrijversziel verkopen aan het grootkapitaal? Nooit. Dat gesputter gaat er bij Bobby niet in. Volgens hem krijgt iets pas waarde als je ervoor betaald wordt. ‘Anders was het bij wijze van spreken rotzooi, en niet alleen bij wijze van spreken.’
Eerlijk is eerlijk, de romans van Tom verkopen niet al te best. En hij is ook nog eens het huis uit gezet door zijn grote liefde Jenny. Hij kan, kortom, wel wat hulp gebruiken. En voor hij het goed en wel doorheeft, zit hij in het vliegtuig naar Dubai, vanwaaruit Bobby zijn onbegrijpelijke zaken bestiert.
Wie het oeuvre van P.F. Thomése (1958) een beetje kent, weet dat hij grofweg twee paden bewandelt: dat van de serieuze literatuur en dat van de komische satire. In Schaduwkind (2003), De onderwaterzwemmer (2015), Vaderliefde (2019) en Swansdale (2022) is Thomése de gevoelige schrijver die steeds opnieuw het thema verlies onderzoekt. Met taal probeert hij, zorgvuldig, soms plechtig, iets terug te halen: iemand, het verleden, een gevoel.
In 2007 sloeg Thomése voor het eerst een ander pad in. Met Vladiwostok! schreef hij een satire op politiek Den Haag. Daarna volgden de J. Kessels-romans: slapstick waarmee hij opzettelijk zijn eigen highbrow schrijverschap belachelijk maakte.
Uiteindelijk gaat het linksom of rechtsom bij Thomése allemaal over zelfbedrog. Zijn personages hebben verhalen nodig, om te kunnen leven met een verlies óf met hun eigen lulligheid.
In Mijn zwager in Dubai zijn beide aan de hand. Tom mist zijn ex Jenny verschrikkelijk en gebruikt dat gebrek om zijn knieval voor Bobby goed te praten. Misschien dat zijn zwager via zijn vrouw, de zus van Jenny, een goed woordje wil doen. Misschien begrijpt Jenny zelf wel dat hij het uiteindelijk allemaal voor háár doet. Als je het zo bekijkt, heeft Tom de opdracht niet uit geldzucht maar in naam der liefde geaccepteerd. Pas als hij dat zelf gelooft, krijgt hij eindelijk iets op papier.
Te laat, want het boek voor Bobby is al geschreven. Door AI. In eerste instantie voelt Tom zich niet bedreigd door dat ‘doodgeboren confectieproza’. Zolang hij zich nog kan verliezen in ‘troebele gevoelens’ – het soort gevoelens waaruit literatuur wordt geboren – zal zijn eigen werk een unieke authenticiteit bevatten en heeft hij niets te vrezen. Maar wie zit er eigenlijk te wachten op authenticiteit?
In Dubai alvast niemand, ziet Tom als hij met zijn zwager door de stad rijdt. ‘Het leek alsof we door een maquette reden. Ook wijzelf leken klein in onze elektrische speelgoed-Lexus die door een onzichtbare hand geruisloos over het modelwegdek werd geschoven. Het was alsof we voor de gek werden gehouden. Degene die met ons speelde, had alleen vergeten om de bijbehorende vroem-vroemgeluiden te produceren.’
Dubai, ‘gloednieuwe naadloze prefab perfectie’, is het perfecte decor om de leegte van het neoliberale leven te tonen. Alles is façade, alles is nep. Ergens in de hete woestijn staan de barakken waar de duizenden naamloze arbeiders leven die onzichtbaar de illusie van volmaaktheid in stand moeten houden, in de gekoelde stad snorren de airco’s tevreden.
Het is de ideale omgeving voor een man als Bobby, die met zijn daadkracht, targets en snelle auto’s de belichaming van die omgeving zelf is. Geestelijk verarmd, enkel gericht op de buitenkant. En daarvan niet de tragiek kunnen inzien. Het is zó schraal dat je er eigenlijk alleen maar om kunt lachen, zeker als Thomése het beschrijft, cynisch en venijnig. Het scheelt dat Tom, ondanks zijn verheven ideeën over de literatuur, zelf geen haar beter is.
Mijn zwager in Dubai leest als een geinige satire, maar tussen alle grappen en grollen door (ik noem nog even een met poep verstopt doucheputje, een vergisaanranding en gekloot met een waterscooter) probeert Thomése wel degelijk iets serieus te zeggen, namelijk dat we de afgrond moeten koesteren. We moeten daar staan, aan de rand, met onze troebele gevoelens, en dan zelf een koord zien te spannen, omdat aan de overkant iets ligt dat de moeite waard is.
Als dat koord er al hangt, of de afgrond er niet eens meer is, is er geen lol meer aan. Overal waar het ons makkelijk wordt gemaakt, gaat er ook iets verloren.
P.F. Thomése: Mijn zwager in Dubai. Prometheus; 192 pagina’s; € 21,99.
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant