De Navo-bondgenoten worstelen met de vraag hoe ze moeten reageren op de steeds agressievere Russische daden op of zeer nabij hun grondgebied. Kalm blijven is Ruttes devies, maar het ongemak neemt toe.
is politiek verslaggever van de Volkskrant. Hij schrijft over veiligheid, diplomatie en buitenlands beleid.
Begin deze week werden drie vrachtschepen in de economische zones van Bulgarije en Roemenië aangevallen. Resultaat: twee gezonken schepen, twee doden, tien vermisten. Op donderdag probeerden drie gemaskerde gewapende mannen 21 migranten de grens over te duwen tussen Belarus en Letland. Ze bedreigden de Letse soldaten die ze tegenhielden. Kort daarna drongen gemaskerde mannen weer Lets grondgebied binnen, waar ze vernielingen aanrichtten voordat ze weer vertrokken. Letland noemde de aanval ‘agressiever dan eerdere incidenten’ en waarschuwde Belarus voor ‘serieuze gevolgen’ bij herhaling.
Geconfronteerd met steeds agressievere acties die vaak worden toegeschreven aan Rusland, worstelen Europese landen en de Navo met de vraag hoe ze moeten reageren. Tot nu toe is het devies van Navo-chef Mark Rutte ‘keep calm and carry on’: laat je niet provoceren, wees beter voorbereid, versterk je defensie en voer de steun aan Oekraïne op.
Toch neemt het ongemak toe. Hoe kan de alliantie antwoorden op agressie die steeds net onder de drempel blijft van een ‘gewapende aanval’ die volgens artikel 5 van het Navo-verdrag vraagt om een collectief antwoord? Tot dusver hebben bondgenoten een paar keer artikel 4 van het Navo-verdrag ingeroepen, dat om consultatie tussen bondgenoten vraagt als de ‘territoriale integriteit’ van een bondgenoot wordt bedreigd.
Voor het laatst gebeurde dat in september vorig jaar, nadat Russische drones het Poolse luchtruim binnendrongen. Deze week bleef artikel vier-consultatie uit. De Bulgaarse oppositie wilde dat wel, maar premier Rumen Radev hield dat af.
Toen de EU onlangs bekend maakte te werken aan een eigen variant op artikel 4 van de Navo, noemde de Amerikaanse expert Ivo Daalder dat ‘het verkeerde antwoord op het juiste probleem’. Europa heeft geen gebrek aan vergaderingen, maar aan echte antwoorden, vindt hij, en die kan alleen de Navo met zijn geïntegreerde bevelsstructuur geven. ‘Maar de Navo heeft geen menu.’
Daalder stelt voor dat Saceur, de hoogste operationele commandant van de Navo, een serie antwoorden voorbereid op aanvallen die niet de drempel van artikel 5 halen (‘gewapende aanval’). De alliantie zou vervolgens moeten aankondigen dat die antwoorden klaar staan - zonder de inhoud van de antwoorden te onthullen.
Ook Julianne Smith, van 2021 tot 2024 Amerikaans ambassadeur bij de Navo, ziet een gat in de reactie op de steeds agressievere Russische aanvallen. Twee jaar geleden (voordat Trump ten tonele verscheen) was het volgens haar ‘ondenkbaar’ geweest dat de Navo hierop niet met een 'betekenisvol collectief antwoord’ was gekomen. Smith vindt ook dat Saceur meer bevoegdheden moet krijgen om te reageren, ook in het maritieme domein waar Rusland nu escaleert.
De Navo reageert nu altijd ad hoc en ziet de serie agressieve handelingen niet in samenhang, vindt ook de Nederlandse brigadegeneraal en militair jurist Paul Ducheine. Hij ziet in de zogeheten ‘accumulatie van gebeurtenissen’-doctrine mogelijkheden om een serie aanvallen die op zichzelf geenartikel 5-actie rechtvaardigen in samenhang te beoordelen waardoor ze wél als ‘gewapende aanval’ kunnen worden beschouwd - en dus actie ter zelfverdediging rechtvaardigen.
Veel Europese politici – maar niet alle, getuige bijvoorbeeld de passieve Bulgaarse reactie – willen dat het niemandsland tussen artikel 4 (een vergadering in Brussel) en artikel 5 (collectieve zelfverdediging als antwoord op gewapende aanval) meer wordt ingevuld. De Litouwse premier Mindaugas Sinkevicius zegt dat de Navo het nu ‘politiek’ probeert op te lossen. ‘We hebben een concreet plan nodig voor hoe de alliantie reageert.’
Bij de Navo blijft men vooralsnog voorzichtig. ‘Het is niet zinvol op elk incident te reageren’, zegt een ingewijde, maar de Russische acties ‘blijven echt niet zonder antwoord’.
Hoe dat antwoord eruit ziet, komt niet altijd naar buiten - maar soms ook wel, zoals in de toegenomen patrouilles in de Oostzee (de operatie Baltic Sentry). ‘Die heeft de Russen veel pijn gedaan’. Maar verder ‘moet je voorkomen dat je met emotionele reactie een veel grotere kettingreactie veroorzaakt’.
Wat in Brussel niet hardop wordt gezegd, zeggen Amerikaanse oud-functionarissen als Julianne Smith wel: met de terugkeer van Donald Trump is Amerikaans leiderschap in Europa weg – en dat dreigt de alliantie juist op dit gevaarlijke moment stuurloos te maken. Tot dusver heeft Trump de Russische provocaties vooral gebagatelliseerd. ‘Het zou een vergissing kunnen zijn’, zei hij na het grootste drone-incident in Polen.
‘In mijn tijd’, reageerde oud-diplomaat Daniel Fried op het incident aan de Letse grens deze week, ‘zou Amerika leiding nemen bij het formuleren van een antwoord’. Nu gebeurt dat (nog) niet. Gezien Trumps welwillendheid tegenover zijn ‘vriend’ Poetin, is sowieso onduidelijk over welk antwoord op Russische agressie in Europa de bondgenoten het eens kunnen worden.
Als de opties beperkt zijn, is het beter te kiezen voor de laagste gemene deler en te hameren op eensgezindheid. En dat komt neer op Ruttes aanpak: versterk jezelf en de hulp aan Oekraïne. Een Navo-functionaris noemt Polen als voorbeeld. ‘Daar zeggen ze: als er nog wat gebeurt, verhogen we de steun aan Oekraïne. Dat snijdt hout en betekent wat. Van artikel 4-overleg liggen ze in Moskou echt niet wakker.’
Source: Volkskrant