In ‘The Social Reckoning’, over Facebook, is de mens in Mark Zuckerberg ver te zoeken. De laatste jaren zijn techbro’s in films en series veranderd van nerdy genieën in monsters. Lekker, zo’n schurk. Misschien iets té lekker.
is filmrecensent en schrijft een column over hedendaagse beeldcultuur.
Mark Zuckerberg wordt in The Social Reckoning geïntroduceerd aan een bureau. Hij zit kaarsrecht, gezicht uitdrukkingsloos. Voor hem: een microfoon en een gevouwen papiertje met zijn naam erop.
Het is 2021 en hij moet oefenen voor een zoveelste hoorzitting. Steeds weer keert de film terug naar die grote ruimte, met hem op een podium, waar een team wanhopige pogingen doet om hem sympathiek te laten overkomen.
‘Zeg ‘mensen’ en niet ‘gebruikers’’, aldus een onvermoeibare crisismanager. Misschien helpt een stropdas in een andere kleur.
Er is veel veranderd sinds The Social Network (David Fincher, 2010). Waar scenarist Aaron Sorkin in die film Zuckerberg (gespeeld door Jesse Eisenberg) nog neerzette als onhandige nerd die nergens bij hoorde maar wél aan de basis stond van een netwerk dat mensen wereldwijd wist te verbinden, is hij er niet bepaald socialer op geworden. Gespeeld door Jeremy Strong (in plaats van Jesse Eisenberg) is hij nog wereldvreemder en stijfkoppiger. Een tekenfilmfiguur bijna, dat zelfs een vriendelijk knikje moet oefenen.
Zuckerberg is de eerste van de techbro’s (en -girl) die zichzelf in de komende maanden in de bioscoop kan bekijken. Deze week ging op het New York Film Festival Artificial in première – een duistere satire van Luca Guadagnino over Sam Altman en zijn bedrijf OpenAI, die volgens de eerste reacties even provocatief als angstaanjagend is.
Dan is er nog de vier uur durende, vernietigende documentaire Musk (Alex Gibney), over Elon Musk, en You Can See Everything, waarin Elizabeth Holmes een filmcrew uitnodigde om haar te volgen in de 34 dagen voordat ze ruim elf jaar de cel in moest vanwege fraude. De critici die de film zagen, noemden het resultaat ‘verbijsterend’. (Nederlandse releasedata zijn nog niet bekend.)
Ook dit is gebeurd in de zestien jaar sinds The Social Network: techmiljonairs hebben een vast plekje op onze schermen veroverd. Er was ooit al de serie Pirates of Silicon Valley (1999), die een cultstatus had onder ICT’ers, en Antitrust (2001), een thriller waarin een tech-CEO, overduidelijk gemodelleerd naar Bill Gates, programmeurs laat omleggen. Maar filmmakers worstelden met de opkomst van computers en internet. Het was zo saai, mensen achter enorme beeldschermbakken, die praten in termen die geen normaal mens begreep.
Sorkin, die een Oscar won met zijn script, toonde aan dat vooral de ontstaansgeschiedenissen juist mooi binnen het narratief van de Amerikaanse droom passen. Een stelletje nerds met grote idealen die vanuit het niets, vanuit hun garages en studentenkamers, een revolutie ontketenden. Er volgden films als Jobs (2013), Steve Jobs (2015) en de sitcom Silicon Valley (2014-2019). Oké, zowel Zuckerberg als Apple-CEO Jobs werd daarin als gemankeerd neergezet, maar hun zwaktes (drammerig perfectionisme bijvoorbeeld) bleken uiteindelijk hun kracht. En het was ze vergeven. Kijk wat ze de wereld hadden gebracht.
Dát idee, dat technologie de wereld overwegend mooier had gemaakt, kantelde de afgelopen jaren. Om te beginnen met het Cambridge Analytica-schandaal in 2018. Facebook was niet langer alleen dat vriendelijke platform waar je bij kon houden hoe de kinderen van je oude schoolvriendin eruitzien. De gegevens van meer dan 87 miljoen Facebookgebruikers bleken te zijn gebruikt om hun stemgedrag te beïnvloeden.
The Social Reckoning vertelt hoe klokkenluider Frances Haugen een paar jaar later onder meer onthulde hoe de algoritmes van Facebook mensen richting extremistische groepen dreven, en hoe schadelijk Instagram was voor de geestelijke gezondheid, vooral die van kinderen. En dat de top van (inmiddels) Meta daar van afwist.
Geen wonder dat Zuckerbergs praatjes over de vrijheid van meningsuiting in The Social Reckoning hol klinken. Als het erop aankomt, gaat het hem om groeicijfers. Hij heeft geen tijd om naar morele bezwaren te luisteren. Kan zijn bedrijf desinformatie op het platform laten dalen met 34 procent? Nou, niet als het ten koste gaat van 1 procent clicks. En als hij nee zegt, ís het nee.
Zoals The Social Network-Zuckerberg veranderde in Social Reckoning-Zuckerberg, zo veranderde het beeld van de techmiljonair in films en series vanaf 2018 óók van merkwaardig genie tot onmens zonder moreel kompas. Het maakte ze als personages alleen maar populairder: gooi de eigenschappen van de Zuckerbergs, Elon Musken en Jeff Bezossen van deze wereld op een hoop en je hebt een zalige slechterik. Een die nog altijd rondloopt in gemakkelijke, nerdy kleding, maar inmiddels in een bespottelijk duur ingericht huis woont.
Iemand die zichzelf ziet als God, overmoedig is en probleemloos vrienden en collega’s naait als het zo uitkomt. Idealen? Alleen als het verkoopt. Eigenbelang en disruptie boven alles. Die instelling heeft vaak catastrofale gevolgen: niet alleen voor hun directe omgeving, maar voor de mensheid als geheel.
Je ziet het type in animatiefilms (The Mitchells vs. the Machines), maatschappijsatire (Mountainhead, The Glass Onion, Don’t Look Now), maatschappijkritiek (The Circle) en actuele series (Industry, Succession). Zelfs in The Devil Wears Prada 2 (2026) is een Jeff Bezos-achtig type de spil van alle problemen. De kwaadaardige techbro-in-hoodie als personage is eigenlijk zó’n cliché geworden, dat je je kunt afvragen in hoeverre Hollywood heeft bijgedragen aan het idee van techmiljonairs als het vleesgeworden kwaad.
Dat de echte techmiljonairs de inspiratie vormen, daar doet geen schrijver, regisseur of acteur geheimzinnig over. Hun personages dromen van de ruimte als Musk, lanceren producten als Jobs, zijn antisociaal als Zuckerberg. De bedoeling is duidelijk: die mensen en hun invloed op de wereld bekritiseren door hun eigenschappen en megalomane ideeën vet aan te zetten en de kijker zo te laten lachen.
Maar inmiddels zijn de malste dingen helemaal niet meer zo ondenkbaar. In Succession ontstond er ophef over een antisemitische tweet van Lukas Matsson (Alexander Skarsgård); een paar weken later kwam Elon Musk om precies dezelfde reden onder vuur te liggen. In de satire Mountainhead (2025) gebeurt óók iets dat ongemakkelijk dichtbij voelt. Tech-CEO Ven Parish lanceert een AI-programma waarmee je zulke realistische filmpjes kunt maken dat niemand meer onderscheid kan maken tussen echt en nep.
Gevolg: wereldwijd breken er rellen uit, omdat de techniek wordt ingezet door groepen die met elkaar in conflict zijn. Dat was niet de bedoeling, maar Parish en zijn drie tech-vrienden zien tijdens hun jaarlijkse weekendje weg al snel hoe ze dit momentum kunnen gebruiken om hun politieke macht uit te breiden. Het is geestig geschreven (‘Als we China neerhalen en een einde maken aan de natiestaat... Dán maken we pas herinneringen’) maar is dit eigenlijk nog wel grappig?
Moeten we techmiljonairs niet ook op het scherm serieuzer nemen, nu hun macht en rijkdom in werkelijkheid tot duizelingwekkende hoogten is gestegen en de invloed van hun technologie op ons leven immens is?
De tijd is rijp voor een echt kritische filmische benadering van de techbro’s zelf, zo blijkt uit de nieuwe golf aan films en documentaires. Niets meer verbloemen door er een typetje van te maken. Tegelijkertijd wordt duidelijk dat dat in de toekomst nog weleens lastig kan worden. Streamingdiensten, filmmaatschappijen en techbedrijven raken steeds meer met elkaar verweven.
Artificial bijvoorbeeld, zou worden uitgebracht door Amazon. Een paar maanden nadat dat bedrijf een ‘strategisch partnerschap’ had gesloten met OpenAI, meldde een woordvoerder dat Amazon ‘het allergrootste respect en bewondering’ heeft voor Luca Guadagnino ‘als prijswinnende filmmaker’ en dat ze hopen ‘hun langdurige relatie te kunnen voortzetten’, maar dat ‘Artificial beter uit de verf komt als een andere studio hem uitbrengt.’ Het duurde even voordat Neon de film durfde op te pakken.
En zelfs zonder dit soort inmenging moeten makers rekening houden met de enorme financiële macht van de techbedrijven. Studio Sony kreeg brieven van Meta, aldus Sorkin in een interview met The New York Times. ‘Ik denk niet dat daarin stond: ‘Alle geluk met jullie project. We willen graag tickets voor de première.’’ De studio liet een extern bureau de film juridisch gezien volledig doorlichten. ‘De dingen die ik niet kon zeggen of doen waren pijnlijk.’ In Vanity Fair lichtte Sorkin dat verder toe: hij mocht het woord ‘bitch’ niet gebruiken, en moest de naam van een personage veranderen. Maar ergens voelt dat niet als het héle verhaal.
Hier kon zich dus meteen weleens het einde van de techbro-als-monstertrend aftekenen. Is dat erg? De makers van de nieuwe Silicon Valley-serie Cupertino, over een advocatenkantoor dat mensen ondersteunt die big tech willen aanklagen, besloten zich niet te focussen op ‘de bro’s’. Waarom niet, wilde The New York Times weten. ‘Omdat ze echt de stomste en domste mensen zijn. Kijk naar ze, het zijn geen leuke mensen.’
Op het moment dat dát echt doordringt bij de kijker, is het definitief afgelopen met hun schermdominantie.
Wie? Alexander Skarsgård als Lukas Matsson
Serie Succession (2021-2023)
Bedrijf Streamingplatform GoJo
Trainingsbroekliefhebber Lukas Matsson ontregelt elke ruimte waar hij binnen stapt, al is het nooit zeker hoe en wanneer. Alles wat hij onderneemt, komt voort uit verveling – van een miljardenovername tot zijn eigen bloed sturen naar zijn assistente. Als grapje natuurlijk.
Quote: ‘Succes interesseert me eigenlijk niet meer. Het is te makkelijk. Analyse plus kapitaal plus uitvoering. Iedereen kan dat. Maar falen... daar zit het ’m in. Zoveel mogelijk falen, zo snel mogelijk. Fik de zooi af.’
Wie? Mark Rylance als Peter Isherwell
Film Don’t Look Up (2021)
Bedrijf Applelookalike Bash
De mensheid redden of zeldzame mineralen delven? Dat wordt uiteraard het laatste, aldus Peter Isherwell, een man met een zeurderig stemmetje à la Elizabeth Holmes en de coltruien van Steve Jobs. Heeft uiteraard zelf wél een exitstrategie voor als het misgaat.
Quote: ‘Onze algoritmes kunnen zelfs voorspellen hoe je zult sterven. 96,5 procent accuraat. Ik heb je opgezocht toen we elkaar ontmoetten – jouw dood was zo onopmerkelijk en saai dat ik me de details niet meer kan herinneren. Behalve dit: je sterft alleen. Alleen.’
Wie? Eric André als de stem van Mark Bowman
Film The Mitchells vs. the Machines (2021)
Bedrijf Robot/AI-ontwikkelaar PAL
Door nonchalant om te springen met de gevoelens van zijn oude AI-assistent, veroorzaakt Mark Bowman (een combinatie van Zuckerberg en David Bowman uit 2001: A Space Odyssey) in zijn 1.000 dollar kostende hoodie na een Apple-achtige presentatie een robotapocalyps.
Quote: ‘Het lijkt bijna alsof data stelen van mensen en die geven aan een superintelligente AI die onderdeel uitmaakt van een ongereguleerd techmonopolie een slecht idee is.’
Wie? Miles Bron (Edward Norton)
Film Knives Out: Glass Onion (2022)
Bedrijf Techconglomeraat Alpha Industries
Miles Bron woont in een soort malle glazen ui, heeft de Mona Lisa hangen en laat een moordspel voor zijn vrienden schrijven door Gillian Flynn. Niet bijster slim, én hij is een nietsontziende oplichter.
Quote: ‘Als je iets wilt ontregelen, begin je klein. Je doorbreekt een norm, idee of conventie. Iets dat mensen toch al beu zijn. Dan is iedereen nog enthousiast. (...) Dat is het keerpunt. Op dat moment moet je jezelf afvragen: ben ik iemand die dóórgaat? Wil ik meer dingen breken? Grote dingen? Ben ik bereid het ding stuk te maken dat niemand stuk wil?’
Wie? Steve Carrell als Randell Garrett, Jason Schwartzman als Hugo Van Yalk, Cory Michael Smith als Venis Parish, Ramy Youssef als Jeffrey Abredazi
Film Mountainhead (2025)
Bedrijven Socialemediabedrijf Traam, AI-bedrijf Bilter, meditatie-app Slowzo
Mountainhead schetst een klassiek weekendje weg met de techjongens – filosofen citeren, wedstrijdje ‘wie is het meeste waard’, oud zeer ophalen, onderzoeken wanneer onsterfelijkheid haalbaar is en werken aan werelddominantie terwijl de wereld ontploft door de eigen uitvindingen.
Quote (Randall): ‘We zijn er, mannen, we zijn er. We hebben letterlijk de bronnen, de mentale capaciteit en de vooruitziende blik om – het zou bespottelijk zijn om te zeggen ‘de wereld over te nemen’, maar in lekentaal: ‘de wereld over te nemen’. Gebruik die zeldzame mineralen, stop met treuzelen, werk een beetje samen, laat de AI’s los en over vijf jaar kunnen we posthuman zijn.’
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant