De Nederlandse regering bood in 2021 ‘diepgemeende excuses’ aan voor de oude Transgenderwet, die eiste dat transgender personen zich onvruchtbaar lieten maken. Een nieuw onderzoek laat zien hoe de wet zo destructief kon uitpakken – en werpt een nieuw licht op de gemaakte excuses.
is politiek verslaggever van de Volkskrant.
De oude Transgenderwet bepaalde van 1985 tot 2014 hoe transgender mensen hun wettelijke geslacht konden veranderen. Eén voorwaarde was verregaande ‘lichamelijke aanpassing’, met als absolute eis ‘onomkeerbare onvruchtbaarheid’. Dit betekende het laten verwijderen van de baarmoeder en eierstokken of de testikels.
Voor die ‘mensonterende’ eis bood toenmalig minister Ingrid van Engelshoven (D66, Emancipatie) in 2021 al publiekelijk excuses aan namens het kabinet. De slachtoffers, geschat op zeker 2.000 transgender en intersekse mensen, drongen vervolgens aan op meer onderzoek naar het ontstaan van de wet en haar gevolgen. Het resultaat is Een Onmenselijke Wet, een rapport van onderzoekers van de Radboud Universiteit dat donderdag verschijnt.
De onderzoekers hielden diepte-interviews met 28 slachtoffers en deden historisch bronnenonderzoek. Daaruit stijgt het beeld op van een wet die gehoor moest geven aan de sinds de jaren zestig groeiende vraag naar transgenderzorg, maar óók moest kunnen bestaan naast dwingende opvattingen over geslacht en de wenselijkheid van het traditionele gezin.
Het resultaat was het wetsvoorstel dat in 1982 door het kabinet-Van Agt II werd ingediend. Op advies van de Gezondheidsraad hadden de twee verantwoordelijke CDA-ministers daarin de eis van lichamelijke aanpassing opgenomen. Zonder deze eis zou het te gemakkelijk worden om het wettelijke geslacht te veranderen. De vrees bestond dat homoseksuele mensen die mogelijkheid zouden aangrijpen om met hun partner te kunnen trouwen. Ook zouden mannen de dienstplicht kunnen ontduiken.
De twee CDA-ministers besloten dat de transgender personen ‘nimmer in staat’ mochten zijn om kinderen te krijgen. Als reden voerden zij het belang van het kind aan. Dat zou niet gebaat zijn bij het hebben van een transgender ouder.
Kleine fracties als D66 en de PSP (die later opging in GroenLinks) sputterden tegen, en stelden dat een overheid nooit lichamelijke aanpassing mag eisen. Toch gingen zij ook akkoord: een gebrekkige wet was beter dan niks.
De medische wereld voegde zich zonder bezwaren naar de Transgenderwet. In het VU-ziekenhuis in Amsterdam, dé plek voor transgenderzorg, kregen patiënten te horen dat er maar één gewenste uitkomst was: een volledige geslachtsverandering. ‘We maken geen wangedrochten’, zou een hulpverlener hebben gezegd.
De onderzoekers bekeken ook hoe de excuses uit 2021 zijn ontvangen. Een deel van de geïnterviewden zag die als waardevol en een vorm van erkenning. Anderen twijfelden aan de oprechtheid van de excuses of vonden het moment te ‘geregisseerd’.
De scherpste kritiek krijgt echter de schadevergoeding van 5.000 euro die de regering toekende aan de slachtoffers. Kwalificaties variëren van ‘een lachertje’ en ‘een zak snoep’ tot ‘beledigend’. ‘Ik ken niemand die z’n testes zou laten inleveren, of een clitoris, voor 5.000 euro.’
Staatssecretaris Judith Tielen van Emancipatie zegt in een reactie dat het kabinet zich inzet om het ‘leed te verzachten’. ‘Ik zie dit rapport als slotstuk van de excuses en erkenning.’
Over de schadevergoedingen zegt Tielen: ‘Geen enkel bedrag kan het leed goedmaken. De tegemoetkoming is een materiële bijdrage aan de erkenning. Bij de hoogte van de tegemoetkoming is aansluiting gezocht bij vergelijkbare regelingen.’
Willemijn van Kempen
‘Zelf wilde ik mijn reproductiemateriaal laten bewaren. Toen zeiden medici: dan weigeren we je de behandeling. In paniek, omdat ik het gevoel had dat ik die behandeling nodig had, heb ik me toch onderworpen aan dat regime. Dat heeft natuurlijk in mij doorgewerkt. Die vernedering, die voel je.
‘Persoonlijk vind ik het heel goed dat het statement in 2021 gemaakt is. Nederland is de enige staat die officieel excuses heeft gemaakt. Maar die 5.000 euro vind ik erg willekeurig. De veteranen uit Srebrenica kregen dat bedrag, de slachtoffers van geweld in de jeugdzorg ook. Het voelt haast als een managementmodel voor het maken van excuses.’
Ron de Vries
‘Ik wist dat ik voor altijd kinderloos zou blijven. Als ik ooit in een bejaardentehuis zit, zal er nooit een kind langskomen. Er zal nooit iets van mijn DNA in deze wereld meer zijn.
‘Wat mij het meest raakte, was dat iedereen het blijkbaar normaal vond dat het oké is om een jong iemand te steriliseren, want die persoon mag geen nageslacht hebben. En als je daar iets van zegt, dan ben jíj degene die niet normaal is. Dat gevoel kreeg ik heel sterk. Je stond al alleen, maar daardoor voelde je je nog meer alleen. Dan zeg je maar gewoon helemaal niks meer.’
Peter van der Beek
‘Ik heb altijd gedacht dat ik geen kinderwens had, maar dat kwam vooral doordat ik bang was dat als ik die wens zou uitspreken, men zou zeggen: ‘Zie je wel, dat is iets vrouwelijks, dus je bent een vrouw, en dan krijg je de operatie niet.
‘In een land waar zo’n nadruk ligt op het honoreren en waarmaken van kinderwensen, castreer je tegelijkertijd een hele groep, en dan noem je dat steriliseren. Dat vind ik nog het ergste. Want het is geen sterilisatie. (...) Castreren is eruit halen, weggooien en vernietigen. En dat is precies wat er gebeurd is.
‘Ik vind het aanstootgevend dat mijn kinderwens blijkbaar 5.000 euro waard is.’
Verantwoording: Willemijn van Kempen heeft telefonisch gesproken met de Volkskrant. Ron de Vries en Peter van der Beek zijn mogelijk pseudoniemen: hun getuigenissen komen uit het onderzoek.
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant