De Nobelprijs voor Scheikunde gaat dit jaar naar een Parijse en een Tokiose onderzoeker voor hun baanbrekende experimenten met links- en rechtshandige organische moleculen. Dat heeft het Nobelcomité woensdagochtend bekendgemaakt.
is wetenschapsredacteur bij de Volkskrant, gespecialiseerd in klimaat en microleven.
De winnaars, Henri Kagan en Kenso Soai, legden de basis voor de productie van bepaalde geneesmiddelen waarbij het van belang is of de werkzame stof links- of rechtshandig is.
Net als menselijke handen, komen driedimensionale moleculen ook in spiegelbeeld voor. En dat maakt uit. Het vroegere hoestmedicijn Novrad werd in gespiegelde vorm een pijnstiller, het middel Darvon - niet toevallig hetzelfde woord, maar dan andersom geschreven.
De Fransman Kagan liet in de jaren 1980 zien dat het mogelijk is chemische reacties met zowel links- als rechtshandige organische moleculen een beetje uit balans te brengen, zodat de links- of rechtshandige moleculen de overhand krijgen. Destijds een baanbrekend idee.
Nog baanbrekender was de volgende stap, door Kenso Soai’s onderzoeksgroep aan de Universiteit van Tokio. Soai toonde aan dat het mogelijk is om in een mengsel van links- en rechtshandige moleculen één van de spiegelvormen volledig de overhand te laten krijgen, in een zichzelf versterkende kettingreactie.
In een van zijn meer sensationele experimenten, kort na de eeuwwisseling, toonde Soai hij dat een spiegelvorm waarvan er aanvankelijk maar enkele aanwezig zijn, zo sterk kon vermenigvuldigen dat er op het eind nauwelijks nog andere vormen over zijn. Scheikundig goochelwerk, ideaal voor toepassingen in de (fijn)chemische industrie, waar men vaak alleen maar de links- of juist rechtshandige vorm van een bepaalde stof nodig heeft.
‘Soai heeft ons begrip van chiraliteit en hoe dat wordt gecreëerd, vermenigvuldigd en overgebracht, opnieuw vormgegeven’, zei chemicus Peter Somfeld van de Koninklijke Zweedse Akademie voor Wetenschappen bij de uitreiking. Soai en Kagan delen een bedrag van 12 miljoen Zweedse kronen, ruim 1 miljoen euro.
Voor de geneeskunde is links- of rechtshandigheid essentieel, omdat al het leven is gemaakt van linkshandige bouwstenen, de aminozuren. Waarschijnlijk omdat de scheikunde van het leven zeer vroeg in de evolutie de afslag naar linkshandigheid heeft genomen, nemen veel onderzoekers aan. Opmerkelijk genoeg zijn de erfelijkheidsmoleculen DNA en RNA weer wél gebouwd met rechtshandige suikers.
In een uitgebreide toelichting vergelijkt de Wetenschapsakademie het probleem met dat van een slotenmaker die bij elke sleutel die hij maakt altijd twee gespiegelde exemplaren uit zijn machine ziet rollen, waarvan er maar één in het slot past. Soai en Kagan hebben dat opgelost, wil de Akademie maar zeggen.
Tien jaar geleden viel de Nobelprijs voor het laatst toe aan een Nederlander: toen ging het om scheikundige Ben Feringa. De eerst toegekende Nobelprijs voor Scheikunde, in 1901, ging ook naar een Nederlander.
Destijds won Jacob van ’t Hoff de prijs voor zijn pionierswerk in de fysische chemie, de tak van scheikunde die gaat over de manier waarop de logica van de natuurkunde doorwerkt in de wereld van atomen en moleculen.
Alles over wetenschap vindt u hier.
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant