Waar het Boekenspektakel begon als een voortvarend initiatief om ongepubliceerde (amateur)schrijvers een podium te bieden, doet de KB nationale bibliotheek er nog een schepje bovenop: onuitgegeven werken krijgen een permanent plekje in het archief. De Volkskrant spreekt drie auteurs.
is verslaggever van de Volkskrant. Ze woont in België.
Safiya Lall Mohamed (30) had nooit gedacht dat haar gedichten door iedereen te lezen zouden zijn. Ze schreef gewoon wat in haar opkwam, maakte notities in haar telefoon en deelde die met vrienden en familie. Ze had wel een keer een gedichtenwedstrijd gewonnen, met als prijs 100 euro, en wilde die gebruiken om haar werk te bundelen, maar dat kwam er steeds niet van.
Tot ze een bericht van Bibliotheek Utrecht las, over een project om onuitgegeven boeken in de collectie op te nemen. ‘Dat was de push die ik nodig had’, zegt de Rotterdamse Safiya, wier zelfgedrukte dichtbundel Plassen met de deur open nu in de Utrechtse bieb kan worden geleend. ‘Ik had er nooit aan gedacht mijn gedichten bij een uitgever aan te bieden. Maar ik vind het wel leuk als andere mensen ze lezen.’
Safiya’s dichtbundel maakt deel uit van het Boekenspektakel, een initiatief van Bibliotheek Utrecht om onuitgegeven boeken een podium te geven. Amateurschrijvers kunnen hun werk aanmelden bij de bieb op de Neude, waar in een aparte vleugel plaats is gemaakt voor drieduizend manuscripten. De bibliotheek wil daarmee schrijven stimuleren én meer diversiteit in de collectie aanbrengen, inclusief stemmen die niet door uitgevers worden gehoord.
Het Boekenspektakel, dat begin dit jaar van start ging, slaat aan: van vijfhonderd manuscripten bij de opening is de collectie in negen maanden tijd uitgegroeid tot 1.100 werken, waarvan doorgaans de helft is uitgeleend. En het project krijgt vandaag een opmerkelijk vervolg: de werken van het Boekenspektakel worden vanaf nu ook in de Koninklijke Bibliotheek in Den Haag opgenomen, waar ze voor eeuwig zullen worden bewaard.
De Koninklijke Bibliotheek (KB), de nationale bibliotheek die het geschreven erfgoed van Nederland verzamelt, zet al langer in op onuitgegeven materiaal. Maar de acquisitie daarvan is arbeidsintensief en kleinschalig, in tegenstelling tot de Boekenspektakel-collectie. ‘Ik heb in mijn carrière al meer bijzondere projecten binnengehaald’, zegt Gert-Jan van Velzen, relatiebeheerder depotcollectie van de KB nationale bibliotheek, die al 38 jaar bij de instelling werkt. ‘Maar zoiets als dit heb ik nog nooit meegemaakt.’
Het idee voor het Boekenspektakel komt van Deirdre Carasso, directeur van Bibliotheek Utrecht. Zij hoorde in een podcast over de Brautigan Library, een bibliotheek voor onuitgegeven boeken, opgericht door fans van de Amerikaanse schrijver Richard Brautigan, die in 1971 een roman over zo’n bibliotheek schreef. De Brautigan Library telt zo’n driehonderd manuscripten en is inmiddels ondergebracht in een museum.
Voor Carasso leek het Brautigan-concept ideaal om de eigen collectie diverser en democratischer te maken. ‘Er zijn zo veel mensen die schrijven, maar nooit uitgegeven worden en dus nooit in de bieb liggen’, zegt ze. ‘Uitgevers hebben bepaalde criteria voor wat ze selecteren, en moeten rekening houden met commerciële overwegingen. Wij niet. Wij kunnen verhalen brengen die anders niet worden gelezen.’
De vraag is wel of de boeken van het Boekenspektakel – zonder een uitgever als poortwachter – goed geschreven zijn. De bibliotheek accepteert alle werken zonder kwaliteitscontrole, en vraagt alleen dat ze niet door AI zijn geschreven en geen strafbare inhoud bevatten, zoals racistische of haatdragende uitlatingen. De auteurs komen uit alle leeftijdscategorieën: van 10 tot en met 93 jaar. Ook boeken in andere talen zijn toegestaan.
Carasso: ‘Zijn het allemaal kwalitatief hoogstaande werken? Misschien niet. Maar daar gaat het niet om. Het gaat erom dat mensen bloed, zweet en tranen hebben vergoten om iets te schrijven, en dat willen delen. En dat je moeite doet om dat te zien. Een bibliotheek gaat in de kern over mensen zien en waarderen. Natuurlijk, het gaat ook om boeken, maar het gaat net zo goed om iemand zien staan die het heeft geschreven.’
Dat blijkt ook in de vleugel van het Boekenspektakel, waar een kleurrijke constructie is gebouwd waaraan de boeken in witte tasjes hangen. De constructie verdeelt de boeken in categorieën als ‘dromerig magisch’, ‘verdiepend confronterend’ en ‘inspirerend actief’ en de tasjes – met een label met een korte beschrijving – geven elk manuscript evenveel kans op een lezer, of het nu prachtig gedrukt is of simpelweg in een ringband zit.
Aan een lange tafel houdt een vrijwilliger net een intakegesprek met een auteur, om het werk in de juiste categorie in te delen, maar ook om het verhaal achter het boek te horen. ‘Het inleveren is vaak een emotioneel moment’, zegt de vrijwilliger. Want naast kookboeken, romans of strips bevat het Boekenspektakel veel levensverhalen, waarin auteurs soms pijnlijke gebeurtenissen verwerken. Het vergt moed om die te delen.
‘De stap om een stukje van jezelf in drukvorm te hebben, is een grotere stap dan ik dacht’, zegt Jonna ter Veer (49). Ze is uit Amsterdam gekomen om haar dichtbundel Mijn hart is een tosti in te leveren. Het tasje met haar zorgvuldig gedrukte werk krijgt een plek in de categorie ‘grappig luchtig’. Op het label: ‘Speelse gedichten met een onderlaag, ook voor mensen die niet van poëzie houden’.
Ter Veer twijfelde lang of ze haar gedichten wilde delen. Maar toen ze van het Boekenspektakel hoorde, liet ze ze bundelen en in kleine oplage drukken. Vorige week hield ze een launch party. ‘Dit was het duwtje dat ik nodig had’, zegt ze. ‘De stap om bij uitgevers langs te gaan is best groot. Ik weet ook niet of dat het hoogst haalbare is. Ik heb een hele weg afgelegd door mijn gedichten te selecteren en mijn werk te delen. Dat is al heel mooi.’
Het Boekenspektakel stimuleert ook het contact tussen lezer en schrijver. In elk boek zit een formulier, waarop de lezer gevraagd wordt een reactie voor de auteur achter te laten. Sommige lezers schrijven lovende recensies of persoonlijke brieven, anderen halen foutjes uit manuscripten of geven schrijftips. Voor auteurs die doorgaans alleen door vrienden of familie worden gelezen, is zo’n blik van buitenaf vaak erg waardevol.
Vanaf vandaag komt daar nog een laag bovenop: de auteurs van het Boekenspektakel kunnen een tweede exemplaar van hun werk naar de KB sturen, waar ze naast middeleeuwse geschriften en literaire grootheden als Louis Couperus of Hella Haasse komen te liggen. De Bibliotheek Utrecht verstrekt speciale enveloppen en begeleiding, zodat elk werk aan de eisen van de KB voldoet: het moet minstens acht pagina’s tellen en gebundeld zijn. Losse velletjes of handgeschreven teksten worden niet geaccepteerd.
De onuitgegeven werken zijn volgens de KB waardevol omdat ze een completer beeld van een tijd kunnen geven. ‘Het kan zijn dat iemand over twintig jaar onderzoek wil doen naar het Boekenspektakel’, zegt Van Velzen. ‘Of het kan zijn dat over vijftig jaar blijkt dat een beroemde schrijver in zijn jonge jaren aan het Boekenspektakel heeft meegedaan. Als iemand dan een biografie over die persoon wil schrijven, hebben wij dat materiaal.’
Voor de auteurs zelf is de opname in de KB de kers op de taart: hun werk mag dan niet uitgegeven zijn, het blijft bewaard tot in de eeuwigheid. ‘Het voelt als een soort nalatenschap’, zegt Safiya, van Plassen met de deur open. ‘Misschien dat iemand mijn bundel ooit gebruikt om een scriptie over de tijdgeest van nu te schrijven.’ Lachend: ‘Of misschien dat iemand het over honderd jaar leest en denkt: wat een meesterwerk.’
Simone Becker (60) uit Driebergen - Columns
‘Ik schrijf al zo’n vijf jaar columns over dingen die me raken, vaak grappig, soms emotioneel. Normaal zette ik die op mijn website, waar vrienden, familie en buren ze lazen. Maar het is heerlijk om nu ook door mensen te worden gelezen die ik niet ken.
‘Ik dacht altijd dat mijn doelgroep vrouwen van middelbare leeftijd waren, het Libelle-publiek. Maar ik blijk vooral door mannen te worden gelezen. Ik kreeg al vier reacties. Iemand schreef dat ik een vaste column zou moeten krijgen. Die heb ik uitgeprint en aan de muur gehangen. Dat motiveert me als het schrijven even tegenzit.
‘Toen ik hoorde dat mijn werk ook in de KB zou komen, was ik verrast en vereerd. Niet alleen voor mezelf, maar voor alle onuitgegeven schrijvers die zo een podium krijgen. De KB schreef dat ons werk ‘van onschatbare waarde’ is. Als je dat leest, ja, dat is natuurlijk super.’
Matti Kleikamp (39) uit Utrecht – The Vacant Throne en A Faith of Laughter
‘Ik ben vorig jaar begonnen met mijn eerste fantasyboek, en ben ondertussen bezig met mijn vierde. Ik probeer elke dag te schrijven. Ik verzin een openingsscène en een einde. De rest is een puzzel die ik onderweg moet oplossen.
‘Het eerste boek heb ik geprobeerd te publiceren, maar dat is echt moeilijk. Vaak krijg je niet eens reactie. Dan is het gaaf dat mijn boeken wel in de bieb liggen. Het is ook spannend, want lezers kunnen laten weten wat ze ervan vinden. Die reacties zijn een cadeautje. Een lezer had anderhalf velletje volgeschreven. Het mooie is: die feedback kan ik verwerken in een nieuwe versie.
‘Ik denk dat het belangrijk is dat deze boeken naar de KB gaan. Ik heb gemerkt dat de keuze om iets te publiceren bij een heel klein groepje mensen ligt. Maar Harry Potter van J.K. Rowling werd ook eindeloos afgewezen voordat het een succes werd. Misschien zit hier ook iets briljants tussen, dat nu wordt vereeuwigd.’
Floris Derksen (11) uit Utrecht – De mol die een mijn opent
‘Ik heb een fantasieboek geschreven, over een mol die een mijn wil openen. Daar moet hij allemaal avonturen voor doorstaan. Hij moet iemand redden die gevangen is door een trollenkoning. Er komt een draak in voor, en slijmmonsters en een horror-eend. Ik heb ook tekeningen gemaakt van hoe het eruitziet. Je hebt puddingweiland, mammoetbos, lawineberg en het niemand-weet-wat-er-in-het-water-zit-meer.
‘Ik heb het twee jaar geleden geschreven, en mijn ouders hebben er een boek van gemaakt voor mijn zus. Ik vind het leuk dat andere mensen het ook kunnen lezen. Er zijn al drie mensen die een reactie hebben gestuurd. Iemand schreef dat hij het beter vond dan Lord of the Rings. Ik hoop dat minimaal vijf mensen het gaan lezen.
‘Nu komt het ook in het archief. Heel leuk! Misschien zullen geëvolueerde mensen over tweehonderd jaar mijn boek lezen en denken: hadden mensen vroeger zo veel fantasie?’
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant