Karl Ove Knausgård breidt zijn literaire universum uit met een fenomenale roman over een kunstenaar die een dode kat probeert te ontvellen. Het boek telt ‘slechts’ vijfhonderd pagina’s.
is hoogleraar literatuur- en cultuurgeschiedenis en recensent voor de Volkskrant.
Een nieuwe Knausgård is altijd iets om naar uit te kijken. Er zijn maar weinig auteurs die zo meeslepend kunnen vertellen als deze Noor én tegelijkertijd filosofische verdieping bieden. Zijn productiviteit ligt bijzonder hoog en zijn romans zijn zeer omvangrijk. Zevenhonderd bladzijden is heel normaal.
De avondschool, het vierde deel van de Morgenster-reeks, is met iets meer dan vijfhonderd bladzijden relatief dun uitgevallen. De Nederlandse lezer moest even geduld hebben, want dit deel was al in 2023 in Noorwegen uitgekomen. Maar het was het wachten meer dan waard: de roman is fenomenaal en de vertaling van Rymke Zijlstra is uitstekend.
Misschien draagt de beknoptere omvang bij aan de zeggingskracht, want Karl Ove Knausgård heeft nogal eens de neiging zich in wijsgerige verhandelingen of bijfiguren te verliezen. Nu concentreert hij zich op één personage: de fotograaf Kristian Hadeland. Die heeft zijn toevlucht genomen tot het zomerhuis van een vriend op het dunbevolkte Noorse eiland Florø en tekent daar zijn levensverhaal op.
In de zomer van 1985 verhuist Kristian naar Londen om fotografie te studeren aan de kunstacademie. Hij wil graag beroemd worden, maar zijn werk wordt afgedaan als saai en middelmatig. Hij maakt kennis met de ongrijpbare Nederlandse kunstenaar Hans, die vreemde kunstinstallaties met opgezette dieren maakt.
Het inspireert Kristian tot het fotograferen van een dode kat. Hij steelt een kadaver bij de afvalcontainers van een dierenkliniek en probeert het beest thuis in een kokende pan water te ontvellen. Hij is etmalen bezig met zijn macabere project, totdat hij bedenkt dat hij het half ontvelde dier, met slierten vlees, bloed en plukken vacht, op een snijvlak kan fotograferen.
Dat blijkt een geniaal idee, want de foto van de ontrafelde kat betekent zijn doorbraak als kunstenaar. Intussen wordt Kristian opgejaagd door een naar voorval. Wanneer een zwerver weigert hem zijn aansteker terug te geven, geeft Kristian hem een klap, waarna de man overlijdt. Kristian wordt verhoord als mogelijke moordenaar, maar komt dankzij bemiddeling van Hans vrij.
Het verhaal blijft hem achtervolgen en leidt decennia later tot Kristians val als kunstenaar. Wie kan immers nog kunstwerken van een vermeende moordenaar bewonderen?
Kristian is geen sympathieke man, maar eerder het prototype van een narcistische kunstenaar. Hij mishandelt dieren, gebruikt vrouwen voor zijn primaire seksuele behoeften en breekt emotieloos met zijn ouderlijk huis. Toch blijkt hij ook zachte kanten te hebben. Hij houdt zielsveel van zijn zoon Leo. Het jongetje komt echter door een tragisch verkeersongeluk om het leven, omdat Kristian even niet oplette. Opnieuw was hij te veel met zichzelf bezig.
De roman biedt ook stof tot nadenken: waar ligt de scheidslijn tussen kunst en werkelijkheid? Wat doet het stilzetten van de tijd op een doek of foto met de tijdsbeleving van de kijker? Zijn er ethische grenzen? In hoeverre moet het leven van een kunstenaar worden meegewogen in de beoordeling van zijn werk?
Kristian is als kunstenaar zo obsessief bezig de werkelijkheid na te bootsen dat de scheidslijnen vervagen. Hij manipuleert, registreert en zet de tijd stil. Niet voor niets zijn de toneelvrienden van Hans bezig een theatervoorstelling te maken van Doctor Faustus, van de 16de-eeuwse Engelse schrijver Christopher Marlowe. Daarin verkoopt de geleerde Faustus zijn ziel aan de duivel. Kristian heeft veel weg van een moderne Faustus: hij vertoont amoreel gedrag en bedriegt zijn publiek met werkelijkheidsillusies.
Een ander terugkerend motief is dat van de spiegel. Hans benadrukt dat het een huiveringwekkende ervaring kan zijn in de spiegel te kijken, omdat het lijkt alsof de mens een diepere blik in zichzelf kan werpen. De associatie met de mythe van Narcissus is snel gelegd. Narcissus wordt verliefd op zijn spiegelbeeld, maar sterft van verdriet omdat zijn evenbeeld zijn liefde nooit beantwoordt. Zo kan een spiegel ook een moraliserende, straffende uitwerking hebben.
De lijnen komen prachtig samen aan het slot van de roman, wanneer Kristian bezoek krijgt van Hans op het verlaten eiland. Samen kijken ze in een spiegel die zich opent. Leo stapt naar buiten. Kristian smeekt om vergiffenis, maar Leo zegt niets terug. Zo ziet de hel er dus uit.
Is er dan helemaal niets op deze roman aan te merken? Zeker wel. Soms kan Knausgård het niet laten minicolleges in de mond van een personage te leggen. Zo weidt Kristian veel te lang uit over de samenwerking tussen Marlowe en Shakespeare, die tijdgenoten waren.
Verder is niet duidelijk hoe dit werk precies in de Morgenster-serie past. Er zijn geen verwijzingen naar klimaatverandering, zoals in de andere delen. Kristian kijkt eenmaal naar een sterk licht in de hemel, maar het blijkt een vliegtuig te zijn.
Wel zijn er losse verbanden te vinden, zoals de kernramp bij Tsjernobyl uit 1986. Kristian en zijn buurvrouw Liz, met wie hij een kortstondige affaire heeft, volgen het nieuws op televisie. Het tweede deel, De wolven van de eeuwigheid, speelt zich grotendeels af tijdens die ramp. Verder tekent Kristian zijn verhaal op in het zomerhuis van Egil. Deze journalist en documentairemaker kwam al eerder voor.
De avondschool laat zich goed afzonderlijk lezen. Het lijkt erop dat Kristian zich als personage aan de schrijver opdiende en dat Knausgård dit verhaal simpelweg moest vertellen, ook al is het maar zijdelings verbonden met de eerdere delen. Vergelijk het met de almaar groeiende romancyclus De tandeloze tijd van A.F.Th. van der Heijden. Wat ooit begon met een zelfstandige publicatie in 1983 is uitgegroeid tot een dertiendelige serie en nog altijd onvoltooid. Sommige personages verdienen nu eenmaal een eigen roman.
Eerder leek het erop dat Knausgård de Morgenster-reeks tot vijf delen zou beperken, maar het zesde is inmiddels verschenen en het zevende is aangekondigd. Laat maar uitdijen dat literaire universum, want De avondschool is meesterlijk. De onuitstaanbare Kristian en zijn gekookte kat blijven je bij. Dit is Knausgård op zijn allerbest.
Karl Ove Knausgård: De avondschool. Uit het Noors vertaald door Rymke Zijlstra. De Geus; 520 pagina’s; € 25,99.
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant