Er is rond Prinsjesdag geen tekort aan thema’s om diepgaand over van mening te verschillen, maar de 19,9 miljard euro voor Justitie en Veiligheid horen daar niet bij. Bij het coveren van Prinsjesdag maakten veel media niet eens melding van het bestaan van de Justitiebegroting. Als er al aandacht voor was, dan ging die naar Asiel en Migratie.
Met Justitie wordt nauwelijks meer politiek bedreven, anders dan volstrekt voorspelbare. Geheel langs de lijn van de vermaning die ik ooit bij de receptie van een Griekse camping aantrof: „The bad things are forbiden”. Ook zo gespeld – briljante samenvatting van de rechtsorde, tevens opmaat naar een onbezorgd vakantiegevoel.
Voor 2027 belooft het kabinet extra te investeren in gevangenissen, tbs, wijkagenten, rechters, sociale advocaten en onlinecriminaliteit. Ook thema’s als nationale weerbaarheid, cyberveiligheid en de evergreen georganiseerde criminaliteit krijgen meer middelen. Maar op het geheel van 20 miljard euro gaat het om een extra uitgave (‘meerjarig’) van 462 miljoen. Dat is, met permissie, zeer bescheiden. Van een afstandje bezien bestaat de justitiebegroting grotendeels uit verplichte uitgaven, aan personeel, gebouwen en ooit afgesproken taken, die vaak wettelijk vastliggen.
Minister of staatssecretaris van Justitie zijn lijkt me een fluitje van een cent. Er is financieel nauwelijks beleidsruimte; het apparaat houdt zich geheel met zichzelf bezig en vraagt vooral om onderhoud. Geen fouten maken, wel gezag uitstralen, crises in de hand houden en achterstanden niet te ver laten oplopen. Op tijd ja mompelen tegen de Kamer, die verder niks anders kan of wil uitrichten. En natuurlijk een ernstig tv-gezicht opzetten bij zware verstoringen van de rechtsorde. Als ‘jouw’ crises dan letterlijk de Troonrede halen (Overasselt, Loosdrecht en Engelen) benadrukt dat vooral jouw belang. Maar niet het falen van beleid dat er ook mee aan het licht komt.
Laat ik er niet omheen draaien, Justitie en Veiligheid is stilstaand water. Verlamd bij écht grote toekomstige ontwikkelingen, niet voldoende flexibel bij veranderingen, traditioneel tevreden met de status quo. Wel op te schrikken door grote incidenten, maar weinig tot zelfreflectie bereid. De minister moet immers verder. ‘J en V’ is daardoor onvoldoende ondernemend, te weinig geïnteresseerd in (of in staat tot) innovatie. Eerder tevreden met de rechtsstaat dan geëngageerd voor de toekomst. Gewoon achter de feiten aanlopen, niet anticiperen op wat er komen gaat. In zekere zin is het departement urgentievrij, alle incidenten ten spijt.
Zo’n begroting lijkt dan ook eerder een opsomming van de problemen van gisteren. Voor de gein heb ik de begroting doorzocht op AI. Dat kwam in het document van 217 bladzijden vijftien keer voor, waarvan drie keer in een verklarende woordenlijst. Nou is dat misschien flauw. Maar creatief en toekomstgericht – nee, dat is dit jaarlijkse beleidsdocument dus niet.
Dat wordt duidelijker als je gaat zoeken op ‘innovatie’: acht keer genoemd. En dan vaak in retorische zin: iets op een ‘innovatieve manier’ doen. Bijvoorbeeld om het kwakkelende politiecommunicatiesysteem C2000 „robuust en betrouwbaar [te] houden tot de opvolger in gebruik is”. Innovatie als slimme pleister. Of de belofte te gaan samenwerken „op het gebied van innovatie, preventie [en] onderzoek” ten bate van recidivevermindering. Innovatie als vage belofte. Elders lijkt het vooral retorisch gebruikt, in de drieslag „continuïteit, optimalisatie en innovatie”. Overigens ook weer bij samenwerking, nu met „crisispartners”. Innovatie komt dus van buiten.
Er is eigenlijk maar één serieuze vermelding van de term ‘innovatie’ waarin Justitie zélf de hoofdrol heeft. In het kader van een versterkte „weerbaarheid tegen militaire en hybride dreigingen” belooft het kabinet voor de „komende jaren” een onderzoeks- en innovatieprogramma. Innovatie is voor straks.
Maar niets, maar dan ook letterlijk niets van wat Justitie en Veiligheid nu doet, staat ter discussie of is vatbaar voor vernieuwing of herijking. Het departement lijkt in zichzelf gekeerd, tevreden met vertrouwde werkwijzen en gericht op behoud. Dat is ook waar de politiek genoegen mee neemt.
Kortom, je leest zo’n stuk en vraagt je af of er voor die bijna 20 miljard niet ietsje pietsje meer mag worden verwacht. Wat zou er gebeuren als dat 30 miljard werd, of 15? J en V is nu een boom die niemand meer echt ziet staan, maar die wel elk jaar een groeiring krijgt. Dat moet intern tot gemakzucht leiden. Zo zijn de inkomsten uit boetes unverfroren weer aangemerkt als inkomstenbron, zonder één woord over de toenemende onhoudbaarheid daarvan. Zowel rechtsstatelijk als in praktische zin, gezien de absurde ongelijkheid in boetehoogte tussen bestuurs- en strafrechtsancties. Hou je vast, er is wel een dipje te verwachten in de inkomsten omdat er flitspalen moeten worden vervangen en „enkele trajectcontroles” ook technisch op zijn. Absurd.
Hoe gaat Justitie het vertrouwen van de burger versterken of herwinnen? Welke juridische problemen of conflictgebieden zijn voor de burger het meest knellend? En wat biedt de staat voor oplossingen aan? Werkt dat wel? Lost het kabinet eindelijk de stagnerende strafrechtketen op? Welke sancties werken er trouwens wel en welke niet? Welke prioriteiten stelt dit kabinet nu écht? Is dat Nederland kinderpornoland, Nederland narcostaat, het debacle in de jeugdzorg, de corrumpering van het publieke domein met algoritmen? Of is het zo’n beetje alles tegelijk?
Misschien stel ik te hoge eisen. Een begroting is dan een rituele inventaris van dezelfde baaierd aan activiteiten en uitgaven waarbij schouderophalen volstaat. ‘De slechte dingen zijn verboden’ – dat is dan inderdaad genoeg.
Bij Google kan je nu zelf aangeven welke nieuwsbronnen jij vaker wil zien in je zoekresultaten.Meer informatie