Protest in Marokko Een jaar na de grootschalige protesten in Marokko zitten honderden jongeren nog vast. Veel jongeren hebben weinig hoop dat de politiek voor verandering zal zorgen. NRC sprak drie Gen Z’ers. „Ondanks diploma’s, inspanningen en dromen vinden veel jongeren hun plek niet.”
Demonstranten protesteerden in juli bij een rechtbank in Casablanca, waar een bekende Marokkaanse rapper moest verschijnen. Hij is vermoedelijk opgepakt vanwege zijn kritiek op het regime, al maakte het Marokkaanse OM de tenlastelegging niet bekend.
Brandende auto’s, rennende menigtes en politieagenten met getrokken wapenstokken: beelden van hevige demonstraties in verschillende Marokkaanse steden gingen een jaar geleden de wereld over. De protesten ontstonden eind september, na ophef over de dood van acht zwangere vrouwen die een keizersnede hadden ondergaan in een ziekenhuis in de kuststad Agadir. De demonstranten uitten hun onvrede over de erbarmelijke staat van de gezondheidszorg en de kwaliteit van het onderwijs in het Noord-Afrikaanse land. Waarom zijn er wel voetbalstadions, vroegen de demonstranten zich af, verwijzend naar de grote infrastructurele projecten in aanloop naar de Africa Cup van 2026 en het WK van 2030, maar geen ziekenhuizen?
Het initiatief voor de demonstraties kwam van de anonieme groep ‘Gen Z 212’, een beweging die zich voornamelijk organiseerde via communicatieplatform Discord en zich liet inspireren door jongerenprotesten in onder meer Nepal, Madagaskar en Peru. De naam van de groep verwijst naar de jonge generatie in Marokko – Gen Z duidt op jongeren, 212 is de landcode van Marokko. De groep jongeren in het land is fors: de helft van de bevolking is onder de 35. Naast betere zorg en onderwijs eisten zij een strengere aanpak van corruptie en het vertrek van premier Aziz Akhannouch. Die laatste bleef zitten, maar kondigde begin februari wel aan dat hij zich niet opnieuw verkiesbaar zou stellen. De parlementsverkiezingen van 23 september zullen Marokko dus een nieuwe premier brengen.
De protesten verliepen in eerste instantie grotendeels vreedzaam, maar escaleerden in de nacht van 30 september op 1 oktober. Demonstranten staken voertuigen in brand, ordediensten zetten traangas en rubberkogels in. In Lqliaa, een plaats in de buurt van Agadir, grepen politieagenten naar hun wapens, volgens de autoriteiten omdat de menigte een gebouw van de gendarmerie wilde bestormen en traangas onvoldoende effect sorteerde. Daarbij werden drie demonstranten gedood.
Binnen enkele weken werden de protesten de kop ingedrukt, onder meer door massale arrestaties. Volgens de Marokkaanse mensenrechtenorganisatie AMDH zitten bijna een jaar later nog altijd honderden demonstranten vast. Onder hen zijn tientallen minderjarigen. Mensenrechtenorganisatie Amnesty International documenteerde bovendien willekeurige arrestaties, gedwongen ondertekening van processen-verbaal en fysiek geweld bij arrestaties.
Onder druk van de jongeren eiste koning Mohammed VI extra overheidsbestedingen voor onderwijs en gezondheidszorg in de begroting van 2026, van zeker 16 procent. De regering beloofde op haar beurt duizenden nieuwe banen in de zorg en op scholen, en de renovatie van negentig ziekenhuizen.
In Rabat werd op 2 oktober vorig jaar een grote politiemacht ingezet om de Gen Z-protesten in te dammen.
De beloften van de koning en de Marokkaanse regering waren niet genoeg om de wanhoop onder jongeren weg te nemen. Dat bleek toen eind juli tienduizenden Marokkanen al zwemmend de oversteek waagden naar Ceuta, een Spaanse exclave aan de Noord-Afrikaanse kust. De Marokkaanse jongeren „stemden met hun voeten”, schreef econoom Jamal Bouoiyour in de Franse krant Le Monde.
Het motief van deze tienduizenden jongeren: het gebrek aan toekomstperspectief in hun land. Dat heeft alles te maken met de Marokkaanse economie, die op verschillende macro-economische indicatoren goed scoort – een groei van bijna 5 procent, inflatie van 1 procent, een staatsschuld van 67 procent van het bbp en een forse toename van buitenlandse investeringen.
Toch komt die groei niet in de vorm van welvaart bij de jongeren terecht. Zij kunnen moeilijk werk vinden, vooral voor afgestudeerden is het aanbod beperkt. De jeugdwerkloosheid schommelt rond de 37 procent. Het bbp per hoofd van de bevolking blijft ook fors achter bij Europa: in Spanje ligt dat bedrag ruim acht keer zo hoog als in Marokko, in Nederland is het ruim vijftien keer hoger.
De Marokkaanse economie is gebouwd op grote investeringen in infrastructuur. De glanzende gebouwen schieten uit de grond, net als een nieuwe hogesnelheidstrein in het noorden van het land, maar die investeringen vertalen zich niet in structurele banen. Daarbij is de overheidscontrole op de economie nog altijd groot, en is er onvoldoende concurrentie in de markt. „De uitdaging is niet langer om meer te investeren, maar om beter te investeren”, schrijft econoom Bouoiyour.
Woensdag kiezen de Marokkanen een nieuw parlement. Formeel is Marokko een constitutionele monarchie, maar in de praktijk is de macht sterk geconcentreerd rond koning Mohammed VI, die de premier kiest uit de partij die de meeste zetels heeft behaald. Hoewel de zittende premier zich niet verkiesbaar stelt, lijkt de kans op een significante verandering klein: de grote kanshebbers komen uit het politieke establishment. Bovendien is de opkomst doorgaans heel laag, zeker onder jongeren. Of zij hun wens om Marokko te veranderen nu wel op politieke wijze willen proberen te bereiken, moet blijken.
Toen de 29-jarige Marokkaanse activist Zineb Kharroubi afgelopen februari naar Marokko reisde om familie en vrienden te bezoeken, werd ze bij aankomst op de luchthaven van Marrakech gearresteerd. De autoriteiten beschuldigden haar ervan via sociale media mensen te hebben opgeroepen om deel te nemen aan een verboden demonstratie. De in Frankrijk woonachtige Kharroubi speelde een belangrijke rol binnen de Franse tak van de Marokkaanse Gen Z-protestbeweging. „Dat we in het buitenland wonen betekent niet dat we niet meer betrokken zijn”, zegt Kharroubi, die in 2020 in Frankrijk ging studeren en inmiddels bij een filmproductie- en distributiebedrijf in Parijs werkt. „We hebben daar nog steeds onze families en vrienden, en we maken ons nog altijd zorgen over wat er gebeurt.”
Het regime in Rabat richt zich ook op activisten in de diaspora, vertelt Kharroubi. Ze werd op de luchthaven al ondervraagd. „Ze vroegen me: ‘Ben je een YouTuber? Heb je iemand online beledigd?’ Ik kon nauwelijks bevatten wat er gebeurde.” Die avond werd ze overgebracht naar het zwaarst bewaakte politiebureau van Marokko, het politiehoofdkwartier in Casablanca, een plek die bekendstaat om de verhoren van prominente politieke gevangenen.
„Ik werd van middernacht tot 9 uur ’s ochtends verhoord. Het voelde alsof ze me wilden breken”, vertelt Kharroubi over haar ondervraging. Daarna werd ze overgebracht naar het gerechtsgebouw, waar ze uiteindelijk om 18.00 uur werd vrijgelaten. Met haar twintig kilo zware rugzak liep ze het gebouw uit. Buiten wachtten familieleden, vrienden en journalisten haar op. Inmiddels had haar arrestatie een mediastorm ontketend, omdat tot dan toe Marokkaanse Gen Z-demonstranten in de diaspora buiten schot waren gebleven.
Een week later keerde Kharroubi terug naar Frankrijk. Begin juli veroordeelde een Marokkaanse rechtbank haar bij verstek tot een voorwaardelijke gevangenisstraf van zes maanden wegens „het aanzetten tot het plegen van misdrijven of strafbare feiten via elektronische middelen”. „Het is een boodschap: als je je uitspreekt, kunnen we je oppakken zodra je thuiskomt.” Zolang haar hoger beroep loopt is het voor Kharroubi risicovol om naar Marokko te gaan, al wil ze uiteindelijk wel terug. „Het is nog steeds mijn land.”
Kharroubi zet haar activisme vanuit Frankrijk voort. „Op een gegeven moment zal de repressie al die jongeren niet meer kunnen tegenhouden. De autoriteiten zullen met hen moeten samenwerken om oplossingen te vinden.” Volgens haar ontbreekt het Marokko niet aan talent. „We hebben zoveel competente en briljante mensen. Ik ben ervan overtuigd dat veel mensen niet zouden vertrekken of juist zouden terugkeren als de basisrechten beter worden gerespecteerd. Emigreren is geen gemakkelijk leven.”
„Je werd elke dag wakker door gevechten tussen de gevangenen”, vertelt de 23-jarige student M. telefonisch vanuit Marokko. Hij zat ruim een half jaar vast en is sinds kort vrij. Om zijn veiligheid te waarborgen noemt NRC zijn volledige naam niet. Ook andere herleidbare gegevens zijn weggelaten.
Tijdens een bezoek aan zijn ernstig zieke grootvader zag hij via Instagram en TikTok oproepen om te demonstreren. Hij besloot zich aan te sluiten. „Ik ga altijd de straat op, ofwel voor de Palestijnse zaak, ofwel voor de rechten van Marokkanen.” M. werd al de eerste dag gearresteerd. Tijdens zijn gevangenschap overleed zijn grootvader.
„De politie sloeg ons en spuugde in ons gezicht”, vertelt hij over zijn arrestatie. „Ze zeiden dat ik homo ben, omdat ik piercings in mijn oren heb.” Tijdens zijn verhoor werd hij gedwongen een compromitterend proces-verbaal te ondertekenen.
M. deelde een cel met onder meer „de gevaarlijkste moordenaars, verkrachters en drugshandelaren”, zegt hij. Hij sliep met ruim veertig mannen op dunne matjes in een cel met één badkamer. De overgang vanuit het studentenleven was groot. „Op de universiteit sprak ik met vrienden over politiek, films en kunst. In de gevangenis ging het alleen over drugs en diefstal. Ik praatte met niemand, het enige wat ik deed was roken en slapen.”
De omstandigheden in de gevangenis waren bars, zegt M.. Om de cipiers te beschrijven verwijst hij naar de film The Shawshank Redemption: „Ken je die bewaker? Zo was het. Heel wreed.” Na een valse beschuldiging van diefstal werd hij door een bewaker meegenomen naar het toilet. „De deur ging dicht en hij begon me te slaan.”
Gevangenen konden ’s nachts nauwelijks slapen van de kou en mochten dagelijks maar twintig minuten naar buiten. „Alleen de elite van de criminelen mocht voetballen.”
Alleen zijn moeder mocht M. bezoeken. Om de week reisde zij uren heen en weer naar de gevangenis. „Ze zei altijd dat het goed zou komen.” Achteraf begreep M. dat zijn broer haar had gevraagd niet in zijn bijzijn te huilen.
Sinds zijn vrijlating ziet hij weinig perspectief meer in Marokko. „Ik heb een strafblad. Ik kom nergens aan de bak, zelfs niet als straatveger. Ik voel me een vreemde.” M. studeerde rechten, maar zijn droom om advocaat te worden heeft hij inmiddels opgegeven, het nut van zijn studie afmaken ziet hij niet meer in. „Misschien kan ik werk vinden buiten Marokko.”
„Mijn broertje is gisteren teruggekomen”, schrijft Younes Belaidi (29) begin september in een WhatsApp-bericht. Dezelfde frustraties die Belaidi tijdens de Gen Z-protesten de straat op dreven, brachten zijn jongere broer Ayoub ertoe eind juli de oversteek naar de Spaanse exclave Ceuta te wagen, net als tienduizenden anderen. Het waren vooral mensen uit Marokko, maar ook uit onder meer Senegal, Soedan en Kameroen.
Tijdens de oversteek naar Ceuta, waarbij meer dan honderd mensen omkwamen, rook Ayoub naar eigen zeggen „de geur van lichamen in de Middellandse Zee”. Eenmaal aangekomen sliep hij ruim een maand bijna elke nacht op straat. De meeste Marokkanen keerden binnen een paar dagen terug vanuit de Spaanse exclave. Younes raadde zijn broer aan hetzelfde te doen, maar Ayoub besloot in Ceuta te blijven tot hij niet meer kon.
Volgens Younes Belaidi, coördinator van de studentenafdeling van de Marokkaanse Partij van Vooruitgang en Socialisme (PPS), legt die beslissing een dieper probleem bloot: het gebrek aan perspectief voor veel Marokkaanse jongeren. „Ondanks diploma’s, inspanningen en dromen vinden veel jongeren hun plek niet. Ze voelen zich niet gehoord”, zegt hij. „Het onderwijs is verrot en in de ziekenhuizen zijn geen artsen, geen apparatuur, niets.”
Tijdens de Gen Z-protesten werd hij gearresteerd. „Ik werd hard geduwd en viel. Toen ze me vrijlieten, had ik nog steeds hevige pijn.” Een röntgenfoto wees later uit dat hij een breuk in een nekwervel had opgelopen.
„Ik denk dat een activist optimistisch moet zijn. We moeten altijd hoop houden”, zegt Belaidi. Toch kijkt hij met minder optimisme naar de parlementsverkiezingen van 23 september. „Alles wijst erop dat Fouzi Lekjaa de volgende regering zal leiden.” Belaidi ziet Lekjaa – voorzitter van de Koninklijke Marokkaanse Voetbalbond en minister van Begroting – als een voorbeeld van de concentratie van macht in Marokko. Andere kandidaten krijgen volgens hem nauwelijks ruimte. „Als wij nu al het gevoel hebben te weten wie er morgen zal regeren, nog voordat er gestemd is, waartoe dienen verkiezingen dan eigenlijk?”
Toch denkt Belaidi er niet aan de politiek de rug toe te keren. „We moeten deelnemen aan het politieke spel en de macht controleren. Verandering komt er niet als we die strijd niet van binnenuit voeren.” Volgens hem zal verandering bovendien nooit het resultaat zijn van één enkele protestbeweging. „Het is een strijd van de lange adem. Elke generatie moet haar bijdrage leveren.”
Bij Google kan je nu zelf aangeven welke nieuwsbronnen jij vaker wil zien in je zoekresultaten.Meer informatie