Groenland Het is nog onduidelijk wat het akkoord tussen de Verenigde Staten, Denemarken en Groenland inhoudt. Trump zegt dat hij permanente controle krijgt, terwijl Denemarken en Groenland zelf benadrukken dat de soevereiniteit gewaarborgd is. In ieder geval kan de NAVO opgelucht adem halen nu déze crisis voor even bezworen lijkt.
De Deense premier Mette Frederiksen, de Groenlandse premier Jens-Frederik Nielsen en Europese Commissievoorzitter Ursula von der Leyen tijdens een driedaags bezoek aan Groenland begin september.
Hopelijk maken de afspraken met de Verenigde Staten over Groenland een einde aan de spanningen binnen de NAVO, was de verzuchting van Groenlandse en Deense politici in verschillende media. Aanleiding voor de verzuchting was dat vrijdagavond de Amerikaanse president Donald Trump op zijn socialemediaplatform schreef dat er een overeenkomst was bereikt met Denemarken en Groenland waarbij de VS de controle krijgen over de veiligheid van Groenland.
Wat het precies inhoudt is niet bekend, maar volgens Trump worden ‘tegenstanders’ verhinderd daar bases te vestigen en krijgt de VS „volledige controle over de veiligheid en alle andere behoeften”. Ook mag niemand „gevoelige investeringen doen in Groenland zonder uitdrukkelijke schriftelijke toestemming” van de VS. Het ‘akkoord’ moet tijdens de Algemene Vergadering van de VN volgende week worden ondertekend.
In Groenland en Denemarken is er wisselend gereageerd op het zogeheten akkoord. In de eerste plaats is er opluchting dat Trumps dreigementen over de inname van Groenland even voorbij lijken, maar er is ook onzekerheid omdat het niet duidelijk is wat de afspraken zijn. De Groenlandse premier Jens-Frederik Nielsen stelde dat de veiligheid van het gebied zo wordt „gewaarborgd en versterkt” en dat het akkoord „de belangen van Groenland en onze plaats in de internationale samenwerking” erkent. „Het is in het voordeel van ons allen.” Frederiksen had woorden van vergelijkbare strekking. Beiden benadrukken dat de soevereiniteit van Groenland zeker is gesteld.
Een NAVO-lid dat een ander lid bedreigt is ongekend, maar onder Trump is soft-power – ook naar bondgenoten – vervangen door militaire dreiging. Dat verzwakt de NAVO. In januari zei de Deense premier Mette Frederiksen dat een Amerikaanse aanval op een NAVO-bondgenoot het einde van de NAVO zou betekenen. „Dan stopt alles”, zei ze. Naast het instellen van een ‘Arctic Sentry’ in januari, een NAVO-Noordpoolmissie die het gebied militair moet beschermen, kwam er in maart ook een commissie waarin vertegenwoordigers van Denemarken en Groenland een luisterend oor boden voor Trumps zorgen.
Niet alle zorgen zullen nu voorbij zijn. Vorige week nog bijvoorbeeld was er onrust omdat toen zonder overleg metingen door Amerikanen werden gedaan bij de luchthaven in Narsarsuaq, in Zuid-Groenland, om er een militaire basis te openen. Ook probeerden Amerikaanse bedrijven olie te winnen terwijl er sinds 2021 geen vergunningen worden verleend voor nieuwe olieprojecten, omdat de schade aan het milieu te groot is. Het is maar de vraag in hoeverre er met dit nieuwe akkoord wel overleg zal plaatsvinden.
Het akkoord dat al in 1951 werd gesloten – en dat voor het laatst werd herzien in 2024 – laat zien dat de Arctic Sentry-missie van weleer vergelijkbaar is met de ‘Noord-Atlantische Verdragsorganisatie’ van toen. Die organisatie was verantwoordelijk voor de verdediging van het gebied. De VS en Denemarken – Groenland had toen nog geen plek aan tafel omdat het land pas in 1979 zelfbestuur kreeg – waren toen overeengekomen dat de VS „zonder compensatie aan de regering van het Koninkrijk Denemarken, het recht [heeft] om binnen een dergelijk defensiegebied en de daaraan grenzende luchtruimen en wateren” te opereren. Dat hield in dat de VS regio’s in Groenland „geschikt [mochten maken] voor militair gebruik”.
De VS hadden dus al de vrije hand om van alles te bouwen en exploiteren, waaronder meteorologische- en communicatiefaciliteiten. De VS zouden in ruil daarvoor voorzien in de „bescherming en de interne veiligheid van het gebied” en overgaan tot onderhoud en oprichten van bijvoorbeeld „opstijg- en landingsplekken, ankerplaatsen, afmeerplaatsen” waarbij ze schepen, vliegtuigen en voertuigen zouden controleren en havens verbeteren.
Er lijkt dus weinig nieuws onder de zon, maar het akkoord geeft (tijdelijk) rust. Niet alleen voor de NAVO, maar vooral voor de Groenlanders. Onderzoek van het Centrum voor Volksgezondheid in Groenland bewees dat de levenskwaliteit van de bevolking sinds Trumps dreigementen is gedaald, en dat er een toename is van psychische problemen.
Anders dan Trump suggereert, lijkt het onwaarschijnlijk dat de VS zeggenschap krijgen over wie de grondstoffen mag ontginnen. Begin september zegde de EU toe dat er 200 miljoen euro extra in Groenland zal worden geïnvesteerd voor ontginning van cruciale grondstoffen. Groenland beschikt over 25 van de 34 mineralen die op de Europese lijst van kritieke grondstoffen staan. Dat wordt in Groenland vooral gezien als noodzakelijk omwille van de energietransitie en als een manier om economisch onafhankelijk te worden van Denemarken.
Groenland heeft strenge milieutechnische regels rondom de mijnbouw. Vrees voor door de Amerikanen veroorzaakte schade aan het milieu, daar zijn ze in Groenland extra alert op nadat recent onderzoek uitwees dat de Amerikaanse militaire aanwezigheid in het verleden verontreinigd afval, radioactief afvalwater, gifstoffen en zware metalen heeft achtergelaten. Er wordt over gediscussieerd wie dit moet opruimen.
Een demonstrant voor het Amerikaanse consulaat in Nuuk, de hoofdstad van Groenland.
Inhoudelijk gezien heeft deze nieuwe overeenkomst geen meerwaarde, bovendien had wat er nu is besproken ook zonder dreigementen gekund. Het positieve eraan is wel dat er nu vanuit Europa en de NAVO meer aandacht is voor het Arctische gebied, waar Rusland militair gezien een voorsprong heeft. Ook door klimaatverandering komt de noordelijke ijsroute vrij, waar China gebruik van wil maken. De Duitse bondskanselier Merz vatte onlangs op een Europese top over het Arctische gebied de nieuwe Europese visie als volgt samen: de dagen van „high north, low attention” zijn voorbij.
Het lijkt alsof deze overeenkomst ertoe leidt dat niet-NAVO-landen (denk China en Rusland) geen ‘gevoelige investeringen’ kunnen doen om grondstoffen naar boven te halen, en dat de toekomstige aanleg van militaire bases door niet-NAVO-landen onmogelijk wordt, maar dat was in feite al zo. De Amerikanen mochten al veel. Met het openbreken van het oude akkoord is het de vraag of ze straks nog evenveel mogen als voorheen. Zeker is wel dat alles wat ze gaan doen weinig hartelijk wordt ontvangen en met argusogen bekeken zal worden.
Bij Google kan je nu zelf aangeven welke nieuwsbronnen jij vaker wil zien in je zoekresultaten.Meer informatie