DEN HAAG - De verhalen van de mannen uit het Oranjehotel zijn vaak verteld, maar achter de muren van de Scheveningse gevangenis zaten tijdens de Tweede Wereldoorlog ook zo'n 2500 vrouwen opgesloten. Over hen is veel minder bekend. Toch zijn hun verhalen niet verloren gegaan. Dankzij de borduurwerken die zij maakten, krijgen we ruim tachtig jaar later een uniek inkijkje in het leven in de vrouwenvleugel van de gevangenis.
Het Oranjehotel is de bijnaam van de gevangenis in Scheveningen, waar tijdens de Tweede Wereldoorlog duizenden verzetsstrijders, politieke gevangenen en andere tegenstanders van de Duitse bezetter werden opgesloten. Tijdens de oorlog zaten er naar schatting zo'n 2500 vrouwen gevangen. De jaarlijkse herdenking was zaterdagochtend.
Toch zijn hun verhalen veel minder bekend geworden dan die van de mannen. 'De verhalen van de mannelijke gevangenen zijn veel vaker verteld en veel meer naar buiten gekomen', zegt historicus Adriënne Baars. 'Maar er is een manier om te laten zien wie deze vrouwen waren. Die manier hebben we gevonden in wat ze deden: borduren.'
In de gevangenis, die tegenwoordig een museum is, zijn meer dan twintig borduurwerken van vrouwelijke gevangenen bewaard. Jaarlijks duiken er nog nieuwe exemplaren op, die door familieleden en nabestaanden worden geschonken.
'De borduurwerken vertellen allemaal op hun eigen manier iets over het dagelijks leven in de gevangenis', zegt conservator Nora Willemsen. 'Over de ontberingen van de vrouwen in hun tijd hier.'
Een van die vrouwen was Elisabeth, beter bekend als Bep Boon Mees. Op een van haar borduurwerken legde ze haar leven in de gevangenis vast. Zo borduurde ze haar bord, beker, bestek en zelfs de waslijn die in de cel hing.
Volgens Willemsen zijn de borduurwerken daardoor veel meer dan handwerk. 'Deze vrouwen doen eigenlijk via hun borduurwerk verslag van wat zij meemaken in de gevangenis. Hun werk is daarmee op veel manieren een belangrijke historische bron.'
Borduren was toegestaan in de gevangenis, maar sommige vrouwen gebruikten naald en draad ook voor iets anders.
'Wat die vrouwen deden, en dat was natuurlijk niet toegestaan, was zelf boodschappen borduren en die naar buiten sturen', vertelt Baars.
Dat gebeurde bijvoorbeeld met een zakdoek van de Haagse verzetsvrouw Greet Ziegler. Zij was verbonden aan de Ordedienst en werd tijdens de oorlog gearresteerd. Omdat zij als gangloopster van cel naar cel mocht lopen, kon ze andere gevangenen ontmoeten.
Op de zakdoek borduurden verschillende vrouwen hun naam en de datum waarop zij waren gearresteerd. Ook staat er een bijzondere tekst op: 'Standvastigh is gebleven, mijn hert in tegenspoet'.
Die woorden komen uit het dertiende couplet van het Wilhelmus. Volgens Baars gaf Ziegler daarmee een duidelijke boodschap af. 'Ze kon zo laten zien dat deze vrouwen onschuldig in de gevangenis zaten.'
Toen Ziegler werd vrijgelaten, wist ze de zakdoek mee naar buiten te smokkelen.
Niet alle borduurwerken vormden een serieuze boodschap. Sommige vrouwen gebruikten juist humor om hun situatie draaglijk te maken.
Dat is goed te zien in het werk van verzetsvrouw Titia Gorter uit Den Haag. Zij maakte meerdere borduurwerken tijdens haar gevangenschap.
Op een van de doeken beschrijft ze hoeveel kilo ze is afgevallen na een maand in de gevangenis, die ze zelf omschrijft als 'één maand pension'. Ook borduurde ze een ton, die als toilet diende in de cel.
Maar op het doek noemt ze die ton geen toilet. Ze omschrijft hem met gevoel voor humor als een 'parfumflesch'. Zelfs haar gevangeniskleding kreeg een plek in het borduurwerk, onder de noemer 'gevangenislingerie'.
Achter de grappen schuilt een harde werkelijkheid. De doeken werden vermoedelijk gemaakt om later te laten zien hoe het leven in de gevangenis eruitzag. Daar kwam het nooit van. Titia Gorter overleefde de oorlog niet en kwam om in concentratiekamp Ravensbrück.
Dit soort verhalen maken de borduurwerken zo bijzonder, vindt Baars. 'Dat je dit na tachtig jaar nog in je handen houdt, vind ik echt bizar. Dat het bewaard is gebleven, is eigenlijk al bizar.'
Source: Omroep West Den Haag