nieuwsbriefEuropa
Europa We zoomen in op de Europese waarden, die zowel Canada’s Carney als Europa’s Von der Leyen deze week verdedigden. Wat verstaan we daar onder, en wiens waarden zijn dat?
De Canadese premier Mark Carney schudt donderdag de hand van Roberta Metsola, voorzitter van het Europees Parlement.
Goethe begreep het. Hij wist dat je „idealen moet verdedigen, dat idealen zichzelf niet verdedigen”, zei Mark Carney donderdag in Straatsburg. De Canadese premier is bedreven in toespraken over waarden, over het soort wereld of in elk geval land dat hij wil nastreven. Hij deed het in Davos, begin dit jaar, met zijn oproep aan de ‘middle powers’ om te blijven streven naar mensenrechten, solidariteit, soevereiniteit. En hij deed het donderdag weer in het Europees Parlement, waar hij Canadese toenadering tot de EU presenteerde als een waardenmissie.
Wij hebben gedeelde waarden, zegt Carney, „waar we altijd voor gevochten hebben”. Hij noemt: de rechtsstaat, menselijke waardigheid, individuele vrijdom, democratie. En dus, zegt hij, is het logisch die waarden samen te verdedigen.
Een dag eerder benadrukte Ursula von der Leyen hetzelfde in haar State of the European Union. Canada, „we delen een oceaan, een set waarden, een wereldbeeld”. De commissievoorzitter was minder concreet dan Carney over wat die waarden precies zijn, maar in haar toespraak schetste ze steeds weer een beeld van een buitenwereld die op onze waardenwereld inbeukt, het ondermijnt, er afbreuk aan wil doen.
Bij het begrip ‘Europese waarden’ heeft u vast een idee, of in elk geval een gevoel. Ze zijn een stuk concreter dan een gevoel: de waardenset is formeel overeengekomen en schriftelijk vastgelegd in artikel 2 van het Verdrag van de Europese Unie, toen in 2007 het Verdrag van Lissabon werd gesloten.
De waardenparagraaf is één alinea die bestaat uit twee zinnen: „De waarden waarop de Unie berust, zijn eerbied voor de menselijke waardigheid, vrijheid, democratie, gelijkheid, de rechtsstaat en eerbiediging van de mensenrechten, waaronder de rechten van personen die tot minderheden behoren. Deze waarden hebben de lidstaten gemeen in een samenleving die gekenmerkt wordt door pluralisme, nondiscriminatie, verdraagzaamheid, rechtvaardigheid, solidariteit en gelijkheid van vrouwen en mannen.”
Het interessante is: toen die paragraaf werd opgesteld, zagen de meeste commentatoren het als weinig meer dan een politieke, symbolische tekst, ziet hoogleraar Europees en vergelijkend constitutioneel recht Monica Claes (Universiteit Maastricht). Democratie en de rechtsstaat waren al belangrijk voor de Europese Gemeenschap, en een voorwaarde om mee te doen. Het gesprek over Europese waarden nam in de jaren negentig een vlucht met toenadering van voormalig communistische landen na de val van de muur, schrijft Claes in een artikel uit 2019.
De tot dan toe impliciete maar vanzelfsprekende waarden moesten expliciet worden gemaakt, aldus Claes. Het Verdrag van Maastricht, getekend in 1992, verwees al naar democratie en fundamentele mensenrechten. In de Kopenhagencriteria, een jaar later opgesteld, stond dat nieuwe landen democratie moeten garanderen, en ook de rechtsstaat, bescherming van mensenrechten, en minderheden.
De nieuwe landen kózen ervoor om aan die waardengemeenschap deel te nemen, maar het was ook „een proces van opgelegde westerse waarden absorberen” die niet altijd doorleefd waren on the ground, schrijft Claes. Die waarden waren concreter dan een gevoel, met wetgeving moest een waarde als gelijkheid gewaarborgd worden. Het is niet gek, vindt Claes, dat dit tot afkeer leidde.
Inmiddels zijn die Europese waarden al lang geen status quo meer, als ze dat al waren. Opvattingen over democratie verschillen sterk, het beschermen van mensenrechten en minderheden wordt niet overal op dezelfde manier in praktijk gebracht. Eigenlijk weet iedereen die wel eens op vakantie is geweest in een ander Europees land: het is overal een beetje anders, soms heel anders.
Martin Höpner, onderzoeker bij het Max Planck Instituut, duidt de Europese waardengemeenschap als een „programmatische claim”, niet zozeer als realiteit. In een stuk voor het Verfassungsblog beschrijft hij dat het per land verschilt hoe burgers zich verhouden tot bijvoorbeeld hun land, hun regio, seksuele identiteit, het belang van familie. Canada deelt haar waarden met Duitsland, ziet Höpner. Maar de verwantschap met bijvoorbeeld Hongarije zal minder zijn.
Je ziet de verschillen ook in de Atlas van Europese waarden, online te raadplegen. Bijvoorbeeld: in 2024 vond ruim 80 procent van de Nederlanders dat stellen van hetzelfde geslacht kinderen moeten kunnen adopteren, net als heterostellen. In Italië onderschreef slechts 36 procent dat, in Litouwen rond de 12 procent.
Toch kan niet voldoen aan die waarden reëele gevolgen hebben. Een recent voorbeeld is het onderzoek dat uitgevoerd wordt door het APPF, een Europees orgaan dat toeziet op politieke partijen. Het kijkt in opdracht van het Europees Parlement of de ESN-partij, waar uiterst rechtse partijen als AfD en FvD in het parlement onderdeel van uitmaken, wel voldoet aan de Europese waarden. Zo niet, dan kan de ESN haar status als Europese politieke partij verliezen, en de daarmee verbonden EU-subsidies.
De directeur van het APPF had, voordat het Parlement erover stemde, al zijn zorgen geuit aan de Europese Commissie. In een dossier dat Euronews inzag, was informatie verzameld over allerlei uitingen, waaronder antisemitische, anti-lhbti, anti-migranten, en oproepen tot remigratie.
We zijn verenigd in diversiteit dus, qua waarden. Toch presenteert Von der Leyen de waarden die ze deelt met Canada als absoluut, zelfs boven de tijd verheven. „Tijden mogen veranderen, technologieën mogen veranderen, maar onze waarden doen dat niet.”
Bij Google kan je nu zelf aangeven welke nieuwsbronnen jij vaker wil zien in je zoekresultaten.Meer informatie