Radicaal protest Sabotage-acties legden dinsdag het treinverkeer in Oost-Nederland plat, maar dat leidde vooral tot onderkoelde reacties. „De terloopsheid waarmee dit gaat en wordt geaccepteerd, vind ik verontrustend.”
Een ProRail-monteur stelt dinsdag een metalen staaf veilig, die gevonden is op het treinspoor tussen Rijssen en Holten.
Als het land dinsdag een terreuraanslag heeft beleefd, kon je het aan de reacties niet aflezen. Rob Jetten op zijn eerste Prinsjesdag als premier, vond het weliswaar „heftig” en „ontwrichtend”, maar hij plaatste de sabotageactie op het spoornet meteen tegen de achtergrond van de traditionele demonstraties op de derde dinsdag van september. Daarbij „hoort ook dat mensen die het niet eens zijn met het kabinet van zich laten horen”.
Enkele verslaggevers van NRC trokken de dagen erna naar een tiental plaatsen waar het spoor was gesaboteerd en noteerden vooral schouderophalende reacties. Het hoorde misschien niet, maar je kon best begrijpen dat mensen boos zijn en wat was er nou helemaal gebeurd? De treinen in Oost-Nederland hadden er een paar uur uitgelegen. Ach.
Raakt Nederland gewend aan steeds gewelddadiger vormen van protest?
Op 35 plaatsen werd dinsdag het spoornetwerk gesaboteerd. Meestal waren geleidende buizen of startkabels aan de twee rails vastgemaakt. Daardoor lijkt het in het treinensysteem of een baanvak bezet is, springen de seinen op rood en zetten machinisten in de buurt hun treinen stil. Zodoende is er geen trein ontspoord, is er geen gewonde gevallen. Maar het was toch „levensgevaarlijk”, onderstreept de woordvoerder van ProRail. „Het is goed gegaan omdat het beveiligingssysteem werkte.”
Het is niet duidelijk waarom de acties werden uitgevoerd, of het een protest was, ook al omdat niet duidelijk is wíé er verantwoordelijk voor was. Niemand heeft de actie opgeëist, de politie heeft nog geen arrestaties verricht. Door de combinatie van de locaties (allemaal in streken met veel landbouw en boerengroepen) en het gegeven dat de boerenprotesten zich al enkele weken op een kookpunt bevinden, zonder dat er iets wezenlijks verandert aan het kabinetsstandpunt van juni, wezen de vingers al gauw naar radicale boeren. Die ontkenden iets van de sabotage af te weten. De branden die rond het middaguur langs de wegen waren gesticht, daar tekenden de felste boerenorganisaties voor. Maar ten minste drie van hen (Sieta van Keimpema en Mark van den Oever van Farmers Defence Force (FDF), en Jeroen van Maanen van de Nederlandse Melkveehouders Vakbond) konden zich – zonder de actie goed te praten – voorstellen dat boeren ook verantwoordelijk waren voor de sabotage van het spoornet. „Mensen die met hun rug tegen de muur staan, gaan rare dingen doen”, zei Van Maanen.
IJle Stelstra kwalificeert de „rare dingen” van dinsdag stellig als „een daad van terreur”. De voormalig directeur van het Nederlands Instituut voor Publieke Veiligheid en tegenwoordig expert bij Instituut Clingendael zegt: „Vooropgesteld: we weten niet of dit naar boerenactivisten leidt. Maar als dat wel zo is dan hebben ze een demonstratie van macht willen geven met de bedoeling grootschalige disruptie te veroorzaken en de politiek te beïnvloeden. Dat zijn oogmerken van terreur zaaien.” In dat licht is hij verrast dat de actie niet is opgeëist.
Daar kan de strafmaat iets te maken mee hebben. Een woordvoerder van het Landelijk Parket van het Openbaar Ministerie, dat het onderzoek leidt, zegt dat de noemer waaronder de acties vooralsnog worden geschaard, artikel 164 van het Wetboek van Strafrecht is: „Hij die opzettelijk gevaar veroorzaakt voor het verkeer door mechanische kracht over een spoorweg of voor het luchtverkeer, wordt gestraft met gevangenisstraf van ten hoogste vijftien jaren of geldboete van de vijfde categorie.” Als er iemand bij zo’n sabotagedaad om het leven komt, kan de straf oplopen tot levenslang. Volgens de woordvoerder liggen alle scenario’s nog open, ook de mogelijkheid dat het een terreurdaad betreft.
Volgens hoogleraar straf(proces)recht aan de Universiteit van Amsterdam en advocaat Sven Brinkhoff biedt de wet aanzienlijke ruimte om aan een misdrijf het label ‘terreur’ te koppelen. „In dit geval zou het haakje kunnen zijn dat de actie de samenleving heeft ontwricht.” Het is uiteindelijk aan de rechter om te beoordelen of de ontwrichting van het spoor de kwalificatie terreur rechtvaardigt. „Het Openbaar Ministerie probeert de wetgeving die is opgesteld na de terreuraanslagen van 11 september 2001 op te rekken voor heel andere gebeurtenissen. Zo wilde het OM de moord op journalist Peter R. de Vries in 2021 ook aanmerken als terreurdaad. De rechter wees dat af. Als deze sabotagezaak voor de rechter komt en het OM kiest voor het betogen van een terroristisch motief, dan kon dit wel eens de volgende testcase worden.” Hij zegt er meteen bij: „Dit is geen 9/11 he.”
„Dit moet je bloedserieus nemen”, zegt Stelstra. „In onze samenleving zijn groepen nu bereid geweld te gebruiken, waar ze dat voorheen niet deden.” Hij verwijst ook naar demonstraties tegen asielzoekerscentra die uitlopen in geweld. Juist donderdagavond werd het gemeentehuis van Opheusden bekogeld met stenen en vuurwerk omdat binnen raadsleden zaten te praten over scenario’s voor de asielopvang, die op grond van de Spreidingswet ook in de gemeente Neder-Betuwe moet plaatsvinden. „Het had met die vuurwerkfakkels op het dak ook anders kunnen aflopen”, zegt Gert-Jan Meijering van lokale partij Vóór Neder-Betuwe. En dan was dit was nog maar een voorbereidende vergadering. „Je houdt je hart vast voor wat er gebeurt als we daadwerkelijk over een locatie moeten beslissen.”
Toch reageerden hij en zijn collega-raadsleden Niels van Andel (VVD) en Rob Scheurwater (SGP, met tien zetels veruit de grootste partij) nog begripvol, niet over de methode, wel over de boosheid. Ze zien „heel goed de zorgen van de mensen”, zoals Scheurwater zegt. En daarbij verwijzen ze, in de week van Prinsjesdag en de Algemene Politieke Beschouwingen, naar de onmacht van landelijke politici om zelfs maar tot een besluit over de rijksbegroting te komen. Dat tegenover die politieke inertie de bereidheid om met geweld te demonstreren snel is toegenomen, illustreert Van Andel met het besluit dat nog maar twee jaar geleden werd genomen, over criteria voor een azc-locatie. „Niks geen protest. Zo snel is de samenleving verhard.”
Socioloog Hans Boutellier, bijzonder hoogleraar Polarisatie en Veerkracht, was dinsdag niet in Nederland, maar werd ook verrast door het commentaar vanuit Den Haag. „Wat heb ik eigenlijk weinig reacties gelezen, gezien de serieuze, sterk op terreur lijkende daad.” Volgens hem hebben de daders, wie het ook zijn, hun daden uitgevoerd met een wreedheid – Boutellier gebruikt het woord met een verwijzing naar filosoof Judith Shklar – die neerkomt op een „rücksichtslose afwijzing” van respect voor medemensen. Ook als de daders een goed begrip hadden van de werking van het spoor, en rekenden op de robuustheid van het beveiligingssysteem van ProRail, dan nog hebben ze het risico o genomen dat er slachtoffers konden vallen. „Als de consequenties zo groot zijn, en het platleggen van het treinverkeer is ook een grote consequentie, doet de intentie waarmee de daad is gepleegd er niet meer toe.”
Dat de politiek, op landelijk en lokaal niveau, vooral reageert vanuit een legalistisch standpunt – „dit mag niet volgens de wet”, of zoals de burgemeester in Opheusden zei voordat hij wist dat twaalf van de veertien arrestanten uit zijn gemeente komen: „Dit is niet de manier waarop we in Neder-Betuwe met elkaar omgaan” – normaliseert volgens Boutellier zulke wrede daden. „Het lijkt wel of het erbij hoort”, zegt Gert-Jan Meijering van Vóór Neder-Betuwe. Boutellier: „De terloopsheid waarmee dit gaat en wordt geaccepteerd, vind ik verontrustend.”
Donderdag werd tussen Deventer en Rijssel opnieuw een buis tussen de rails gelegd, zegt de woordvoerder van ProRail. „De hinder was minimaal.”
Bij Google kan je nu zelf aangeven welke nieuwsbronnen jij vaker wil zien in je zoekresultaten.Meer informatie