Algemene Beschouwingen Joost Eerdmans (JA21) was deze week bij de Algemene Politieke Beschouwingen in de positie om veel eisen te stellen aan het minderheidskabinet. Maar hij maakte een strategische fout. Tekenend voor de beperkte politieke invloed van de rechterflank.
Joost Eerdmans (rechts) kijkt naar Geert Wilders tijdens de tweede dag van de Algemene Politieke Beschouwingen.
„Wat is er aan de hand met Joost”, appte een Kamerlid uit de coalitie op woensdagavond aan een collega uit de oppositie, tijdens de Algemene Politieke Beschouwingen (APB). Kamerleden van de coalitie én de oppositie keken elkaar in verwarring aan. Fractievoorzitter Joost Eerdmans (JA21) veranderde deze avond plotseling van mening toen het ging over de steun aan de plannen van het kabinet voor komend jaar. En niemand zag het aankomen.
Tot dan toe was het belangrijkste politieke debat van het jaar voorspelbaar verlopen. De coalitie van D66, VVD en CDA heeft geen meerderheid, en moet steun voor de begroting bij elkaar bedelen bij de oppositie. Dat kan via links, met steun van Pro. Maar het kan ook over rechts, zij het dat dat ingewikkelder is. Daar is steun van JA21, SGP en BBB nodig. Links en rechts hebben een verschillend belang, maar een gedeelde tactiek. Ze stellen dan ook dezelfde eis: kies voor één van beide richtingen.
Maar als Eerdmans aan het woord komt, is hij van mening veranderd. Na vragen van Mona Keijzer zegt Eerdmans dat hij ook best per onderwerp wil onderhandelen. Niemand snapt er iets van, maar opvallend is vooral de verbijstering bij de partijen rechts van de VVD. Daar hebben ze meteen door dat Eerdmans zijn onderhandelingspositie zomaar weggeeft. Het kabinet, zegt Geert Wilders (PVV), zal Eerdmans gebruiken om meerderheden bij elkaar te „shoppen”op bijvoorbeeld asiel en migratie, en Jesse Klaver van Pro op bijvoorbeeld sociale zekerheid.
Geert Wilders (PVV) raakt verward van Joost Eerdmans (JA21)
Er zitten rechts van de VVD 49 Kamerleden, verdeeld over zeven fracties: PVV, JA21, FVD, BBB, SGP, de Groep Markuszower en het Lid Keijzer. Op de theocratische SGP en BBB als „grensgeval” na gelden die partijen volgens politicologen als uiterst rechts, een verzamelterm voor radicaal- en extreemrechtse partijen. FVD geldt in die definitie als de enige extreemrechtse partij. JA21 geldt als uiterst rechts, onder meer omdat ‘remigratie’ in het verkiezingsprogramma staat. Met zijn allen hebben ze bijna een derde van alle Kamerzetels. Maar hoewel dat zetelaantal langzaam groeit, ontbreekt het uiterst rechts aan échte invloed in Den Haag.
De uiterst rechtse stroming kreeg voet aan de grond in 2002, het jaar van de Fortuyn-revolte. Joost Eerdmans (55), leider van JA21, was erbij, hij belandde namens de LPF (26 zetels) in de Tweede Kamer. Eerdmans veranderde sindsdien vaak van partij (onder meer EénNL, Leefbaar Rotterdam, FVD), maar hij geldt als ervaren. Kamerleden kennen hem goed in Den Haag, en weten: Eerdmans is een sterke debater. Maar als hij te lang aan het woord is, gaat hij, zoals het deze week verwoord werd, „zwabberen”.
Deze week leek de kloof tussen zetelaantal en invloed van uiterst rechts groter dan ooit. JA21 gooide de onderhandelingspositie weg, al probeerde Eerdmans dat een dag later te corrigeren door het oude standpunt weer in te nemen.
PVV-leider Geert Wilders had jaar na jaar de beschouwingen gedomineerd, omdat hij als leider van de grootste oppositiepartij altijd mocht beginnen. Deze keer was hij als derde aan de beurt, zijn partij verloor eerder dit jaar zeven zetels na een afsplitsing onder leiding van Gidi Markuszower. En opmerkelijk: vrijwel niemand interrumpeerde hem.
Wilders probeerde reacties uit te lokken met stigmatiserende en islamofobe uitspraken. Bijvoorbeeld toen hij het had over „zwartrijdende asielzoekers die geen boete krijgen, maar schaamteloos masturberen in de trein”. En toen hij tegen „al die moslims die vol zitten met Jodenhaat, christenhaat, homohaat en vrouwenhaat” zei: „Flikker op! Ga weg, ga terug naar je woestijn en kom nooit meer terug.”
Maar aandacht, de zuurstof waarop Wilders gedijt, was er deze keer vrijwel niet. Daardoor ging het veel minder dan in voorgaande jaren over migratie, het grote thema van uiterst rechts. Wilders kreeg een paar vragen van andere fractievoorzitters. Jesse Klaver (Pro) maakte, via de voorzitter, alleen een punt van orde toen Wilders de Pro-jongerenorganisatie Protest vergeleek met de Hitlerjugend. Meer wilde Klaver niet zeggen. „Laat hem maar even uitrazen en laten we het maar even uitzitten.”
De concurrentie is groot op uiterst rechts. Het gevolg daarvan is dat er een zelfradicaliserend effect optreedt. Politici proberen elkaar te overtreffen met nóg hardere woorden, om tenminste nog op te vallen. Maar het lukte ze deze keer niet het gesprek over hun thema’s te laten gaan, zoals asiel en migratie.
Als gevolg hiervan begonnen rechtse fractievoorzitters, meer dan ooit eerder vertoond, samen te werken. Ze stelden elkaar vragen aan de interruptiemicrofoon. Dit was vooraf afgesproken, en bedoeld om de ander meer spreektijd te gunnen. Zo vroeg Gidi Markuszower aan Ralph Dekker (FVD) of hij kon „uitweiden over welke concrete stappen genomen moeten worden om de massa-immigratie een halt toe te roepen”.
Dekker beloonde die gratis reclame met een vraag terug aan Markuszower, „hoe hij aankijkt tegen de onderwijsachterstand van leerlingen vandaag de dag op scholen”. Een voorzet die Markuszower beloonde met een compliment aan Dekker: „Ik kijk met veel interesse naar de nieuwe school die Forum heeft opgericht. Ik begrijp dat die Forumscholen meer aandacht gaan schenken aan de basisvaardigheden.”
Zo werd de rechterflank een echokamer van het eigen gelijk, zonder ook maar een moment relevant te worden. Aan het einde van de Algemene Politieke Beschouwingen diende Geert Wilders een motie in waarin hij het vertrouwen in het kabinet opzegde. Dit is een politieke evergreen van Wilders, hij deed dit al vele malen. De motie kreeg steun van twee fracties: FVD en BBB.
Vooral die laatste partij viel op. BBB is lang niet zo groot meer als voorheen, maar spant zich nog volop in om zich politiek relevant te maken. Ze trekken met JA21 en de SGP op als alternatief voor samenwerking van het kabinet met Pro. En ze hebben ook iets te bieden: nu nog elf zetels in de Eerste Kamer, die veel waard zijn voor een minderheidskabinet.
Maar hoe betrouwbaar is de route over rechts, als één van de gesprekspartners het kabinet weg wil hebben? Kabinetsleden reageerden ontstemd, onder meer Hans Vijlbrief (Sociale Zaken, D66) zei op vrijdagochtend dat de route over rechts na deze stem „ingewikkelder” is geworden.
Het lukt uiterst rechts dus niet de ruimte in te nemen die het kabinet biedt. Het minderheidskabinet staat zeer zwak, bleek de afgelopen week. En er lijkt geen enkel plan om wél aan meerderheden te komen. Premier Rob Jetten (D66) bleef herhalen dat het kabinet met iedereen in gesprek wil blijven, de oproep van de oppositie negerend dat er gekozen moet worden.
Maar op uiterst rechts wreekt zich nu dat de stroming, ook internationaal gezien, vaak moeite heeft electorale macht in politieke macht om te zetten. De PVV behaalde in 2023 nog 37 zetels en werd in het kabinet-Schoof (met VVD, NSC en BBB) de grootste regeringspartij. Maar na nog geen jaar liet Wilders het kabinet al vallen.
Ook nu gaat de uiterste rechterflank slordig om met de geboden ruimte. JA21 en BBB hebben zich deze week in een bijna onmogelijke positie gemanoeuvreerd, terwijl ze met de SGP veel hadden kunnen eisen bij het kabinet. Zo blijft de invloed vooral indirect: de VVD, bang voor de electorale concurrentie op rechts, neemt al jaren hun ideeën, stijl en taal over. Bijvoorbeeld in hun harde taal over migratie, de afkeer van „wokisme” die partijleider Dilan Yesilgöz uitdraagt of de oproep van Bente Becker over „integratielocaties” voor statushouders. Daar zit de enige échte invloed van uiterst rechts. Want in tegenstelling tot uiterst rechts regeert de VVD al decennia vrijwel onafgebroken.
Bij Google kan je nu zelf aangeven welke nieuwsbronnen jij vaker wil zien in je zoekresultaten.Meer informatie