Column Er zijn redenen om bezorgd te zijn over de productiviteit van onze economie, schrijft Marike Stellinga. Maar wat is nou verstandig beleid?
Als we nou toch eens veel productiever werden met zijn allen. En het ons zou lukken om meer te maken met minder. Wat zouden dan veel van onze politieke patstellingen oplossen als een stuifzwam in de polderlucht.
In een overvolle economie, met een bevolking die vergrijst, waar tientallen miljarden euro’s extra nodig zijn om bruggen en wegen open te houden, Europa te verdedigen en minder kwetsbaar te worden voor China en de Verenigde Staten, zou het ontzettend goed uitkomen als we meer weten te produceren per gewerkt uur, per vierkante kilometer, per geïnvesteerde euro. Dan hoeft de politiek minder nare keuzes te maken in de zorg en de sociale zekerheid of in alle belastingvoordelen, want dan rolt er vanzelf meer geld de schatkist in.
Geen wonder dat de Miljoenennota deze week vol stond met ideeën om de productiviteit te verhogen. Een greep: minder regels, minder subsidie, de sociale zekerheid hervormen, minder ambtenaren, meer concurrentie, voorspelbaar beleid (joe!), het volle stroomnet en het stikstofprobleem verlichten, beter onderwijs, steun bij de financiering van innovatieve bedrijven, minder belemmeringen op de Europese markt.
Des te vreemder is het dat niemand deze week stond te juichen. Want in 2025 nam de productiviteit toe met het hoogste percentage in twintig jaar: 2,4 procent. Dit jaar is nog beter met 2,5 procent. Ter vergelijking: in het decennium vóór 2025 groeide de productiviteit met een uiterst magere 0,3 procent gemiddeld per jaar.
Je zou een jubelend zinnetje in de troonrede verwachten. In plaats daarvan somberde VVD-minister van iFinanciën Eelco Heinen in de Tweede Kamer: ”Onze productiviteit groeit nauwelijks.”
Ehm.
Nou is het gebrek aan trompetgeschal best begrijpelijk. Je moet naar de trend kijken. De productieve jaren 2025 en 2026 volgen op slechte jaren na de energiecrisis van 2022, toen de productiviteit kromp. In die jaren groeide de werkgelegenheid, maar de economie niet.
Waarom? Het duurt altijd even voordat bedrijven zich aanpassen en hun personeelsbestand inkrimpen. Zeker in Nederland, waar personeel schaars is, houden bedrijven personeel in slechte tijden langer vast. Gevolg: evenveel banen, minder productie, dalende productiviteit.
Nu is het beeld andersom: de economie groeit terwijl bij bedrijven de vraag naar werknemers afneemt, volgens het CPB door de gestegen lonen. ”Dit zijn aardige cijfers”, zei CPB-directeur Pieter Hasekamp deze week. ”Maar ook een reactie op de periode hiervoor. Het is te vroeg om conclusies te trekken maar wel iets om in de gaten te houden: is dit de omslag?”
Die afwachtende houding is tekenend voor hoe moeilijk te duiden productiviteitsstatistieken zijn. Waarom de productiviteit in het Westen sinds een aantal decennia zoveel langzamer groeit, is een langdradig moordmysterie waarin telkens een nieuwe dader in beeld komt die het óók kan hebben gedaan.
In Nederland drukt het afbouwen van het Groningse gas sinds 2014 de productiviteit fors. Veel productie, weinig manuren: de gasvelden droegen van oudsher stevig bij aan de arbeidsproductiviteit van heel Nederland. Desondanks leven we nog steeds in een van de productiefste economieën van Europa.
Ondanks deze relativeringen is er alle reden bezorgd te zijn. Het Nederlandse bedrijfsleven vernieuwt minder, blijkt uit onderzoeken van het CPB en De Nederlandsche Bank. Er komen minder nieuwe bedrijven bij, de creatieve destructie neemt af. Geld en werknemers zitten te vaak vast bij minder productieve bedrijven. En dat is zonde.
Zeker nu er een nieuwe technologie is die de productiviteit kan vergroten: AI. ”Europa hoeft de AI-modellen niet zelf te maken om de productiviteit fors te laten groeien”, zegt hoogleraar Robert Inklaar, gespecialiseerd in productiviteit. ”Het gaat erom dat veel bedrijven AI weten in te zetten om productiever te werken. Dat levert geen bedrijf op dat biljoenen waard is zoals in de VS, maar wel meer welvaart.”
Wat is nou verstandig beleid? Er is niet een knop die het kabinet kan indrukken, zegt Inklaar. ”Maar één les is duidelijk: pas op met het steunen van bedrijven. Tijdens de coronacrisis zijn bedrijven te lang overeind gehouden.” Die matig productieve bedrijven remmen nu nog steeds de productiviteit, concluderen CPB en DNB.
Concurrentie uit het buitenland maakt bedrijven productiever, blijkt ook uit al die onderzoeken. Zo bezien is het beschermen van Europese industriebedrijven tegen concurrentie uit China en het kweken van Europese kampioenen een riskante strategie: meer geopolitieke macht verwerven heeft een prijskaartje.
Eigenlijk zijn de adviezen van economen heel basaal: zorg voor een goed opgeleide bevolking, faciliteer nieuwe bedrijvigheid, bescherm niet het oude. En: er is meer dan productiviteit. De gezondheid van consumenten en werknemers beschermen verhoogt bijvoorbeeld niet per se de productiviteit, maar wel de welvaart.
”Bedrijven moeten snel kunnen groeien, stoppen en opnieuw beginnen. Idealiter komen werknemers snel op een plek terecht waar ze het meest bijdragen. Dus maak het makkelijker om aan durfkapitaal te komen, werknemers te ontslaan en failliet te gaan. Neem een voorbeeld aan de werkloosheidsuitkering in de VS: die wordt verlengd tijdens recessies.”
In de overvolle Nederlandse economie komt daar een advies bij: maak ruimte. De kleinere overheid die het kabinet wil, kan helpen, maar besluit ook welke bedrijvigheid je niet meer wil. Inklaar: ”Ik zou zeggen: minder Tata, meer data. Maar dat is een politieke discussie.” Het stikstofplan van het kabinet is zo’n keuze: minder vee schept ruimte.
Of zet een prijs op schaarste: laat bedrijven bieden op een stroomaansluiting, meer betalen voor watergebruik. Zo filter je de bedrijven eruit die de meeste toegevoegde waarde creëren.
Juist over die keuzes is de Miljoenennota vaag. Dan kan je regels schrappen en financiering regelen wat je wil, maar dan blijven bedrijven elkaar in de weg zitten, weinig investeren, en heb je dikke kans dat oud en gevestigd wint en nieuw geen kans maakt. Daar wordt Nederland niet productiever van.
Bij Google kan je nu zelf aangeven welke nieuwsbronnen jij vaker wil zien in je zoekresultaten.Meer informatie