De leefbare stad | Nusantara, Indonesië Omdat Jakarta verzinkt, bouwt Indonesië in de jungle van Borneo een nieuwe hoofdstad. De eerste inwoners zijn ambtenaren die gratis mogen wonen. Ze zoeven in bussen over een lege zesbaanssnelweg. „Dit is een goede proeftuin.”
Ambtenaren lopen naar hun appartementencomplex in de hoofdstad-in-aanbouw: Nusantara.
Over een lege zesbaanssnelweg in het hart van de nieuwe Indonesische hoofdstad Nusantara rijdt een gratis shuttlebus met ambtenaren, allen GenZ-ers, van hun werkgebouw naar hun woonflat. Uit de speakers klinkt ‘It’s my prerogative’ van Britney Spears. Het raam biedt zicht op een kolossaal regeringspaleis in de vorm van de mythische vogel Garuda. De regeringsgebouwen staan in een golvend landschap waar miljoenen tropische bomen hun kruinen in de lucht steken.
Steeds meer mensen leven in steden, die voortdurend in ontwikkeling zijn.Hoe hou je de stad leefbaar?In een serie brengt NRC in kaart hoe oude en nieuwe steden proberen een aantrekkelijke leefomgeving te scheppen.
Nusantara wordt gebouwd in de jungle van het eiland Borneo in de provincie Oost-Kalimantan. De stad is het geesteskind van oud-president Joko Widodo. De nieuwe hoofdstad moet een groen en duurzaam alternatief worden voor het steeds onleefbaardere Jakarta. Omdat de grond onder Jakarta inklinkt en het water niet weg kan, worden de inmiddels 42 miljoen inwoners geteisterd door overstromingen. De afvalverwerking loopt vast, er zijn urenlange files en de luchtvervuiling neemt toe. In 2028 moet Nusantara als officiële hoofdstad in gebruik worden genomen. De bouw begon in 2022. In 2025 zijn de eerste ambtenaren ernaartoe verhuisd.
Jasmine Almira (26) is een van de pioniers. Ze arriveerde met zeshonderd collega’s, bijna allemaal leeftijdgenoten. „Ik kwam met de lichting van juli 2026”, vertelt ze na de busrit in haar flat. In vier jaar zijn rondom het Garuda-regeringspaleis eenenvijftig overheidsgebouwen neergezet. Zestien ministeries huizen in witte ronde gebouwen. Daaromheen staan ruim dertig vierkante woonflats, speciaal voor de ambtenaren. Er is een joggingpad, een supermarkt, een ziekenhuis, een moskee en een vestiging van de nationale bank.
De meeste dagelijkse producten worden uit de naburige stad Balikpapan aangevoerd. Er zijn zes buslijnen, die de ambtenaren over de twee vierbaanswegen en de zesbaanssnelweg door het stadshart rijden. De bussen rijden vooralsnog op benzine. Vervuilende auto’s zijn niet toegestaan. Het is de bedoeling dat alle vervoer op termijn elektrisch zal zijn.
Nusantara wordt momenteel bewoond door 2.200 ambtenaren en duizend werknemers van ondersteunende voorzieningen, zoals het ziekenhuis. De ambtenaren wonen – voorlopig gratis – in een van de flats. „Voor mensen van mijn leeftijd is de regeling een mooie gelegenheid om te sparen”, vertelt Almira. De financieel medewerker deelt haar appartement met twee vrouwelijke collega’s.
Jasmine Siva Almira, 26, (midden) zit met collega-ambtenaren in een shuttlebus op weg naar hun appartementencomplex in Nusantara.
Jasmine Siva Almira gaat ’s avonds joggen in de buurt van haar woonwijk in Nusantara.
Er zijn veel regels in de nieuwe stad. Je mag niet op het gras lopen, je moet stil zijn na negen uur en het is verboden te roken. In elke gang van de gebouwen hangen bewakingscamera’s. Vanuit een controlekamer in het Nusantara-hoofdkantoor wordt meegekeken of de bewoners zich gedragen. Zedelijkheid is de norm. In Indonesië is seks buiten het huwelijk bij wet verboden. Het verbruik van elektriciteit en water wordt per huishouden gecontroleerd. Bij overschrijding van de toegestane maxima krijg je een waarschuwing. Op termijn zullen boetes worden uitgedeeld, vertelde een verantwoordelijk ingenieur.
Zoals de meeste jonge ambtenaren vindt Almira de surveillance geen probleem. Ze is gedragsregels gewend en de meeste zijn bedoeld om de stad schoon en groen te houden, vindt zij. Ze gelooft in het groene ideaal dat de regering voorstaat. Ze vertelt dat een investeerder uit Dubai een winkelcentrum en een moskee wil bouwen, maar ze is niet bang dat dit project de beoogde duurzaamheid in de weg zal zitten. „Volgens de richtlijnen mag niet meer dan 25 procent van het stadsoppervlakte zijn bebouwd, de rest moet beplant zijn.”
Drie keer per week rent Almira over het joggingpad. Voor een bezoek aan de bioscoop of een restaurant neemt ze de bus naar Balikpapan, een stad op twee uur afstand van Nusantara. Ze weet nog niet of ze zich permanent in de nieuwe hoofdstad zou willen vestigen. „Mijn vriend woont in Jogjakarta. We denken er nog over na.”
Een bouwvakker op een bouwterrein nabij het kantoor van de Nusantara Capital City Authority.
Rond het regeringscentrum is 256.000 hectare aangewezen voor de toekomstige uitbreiding van de stad. In 2045 zou Nusantara bijna twee miljoen inwoners moeten tellen. Maar het is onduidelijk waar nieuwkomers moeten wonen. Er zijn – behalve de ambtenarenflats – nog geen woonwijken. Wel zijn negen zones aangewezen waar met behulp van investeerders toerisme, een fintech-zone, farmaceutische industrie en landbouw ontwikkeld moeten worden. Het gebied wordt nu gedomineerd door palmolieplantages en steenkoolmijnen, er zijn naar schatting honderden dorpen en her en der stukken jungle.
Erg toegankelijk is de stad nog niet. Tot nu toe is Nusantara alleen te bereiken via een privé-vliegveld of over de weg.
Agung Indrajit (52), projectleider groene en digitale ontwikkeling, denkt dat de bouw van een leefbare miljoenenstad zonder schade aan het milieu mogelijk is. De stadsplanner, gepromoveerd aan TU Delft, legt uit dat Nusantara wordt voorzien van water uit het stuwmeer in het nabijgelegen Sepaku. Er is een afvalverwerkingscomplex en energie komt uit een zonnepanelenpark. „Door de dam hebben we genoeg water voor alvast 750.000 mensen. Naast zonne-energie zal in de toekomst energie worden opgewekt door zeeslagturbines.”
Vandaag is Indrajit met zo’n driehonderd ambtenaren en bezoekende studenten voor zonsopgang opgestaan om op een van de grashellingen in het centrale stadspark bomen te planten. In het midden kronkelt een beekje dat in verbinding staat met stroompjes in de omgeving. „Dit is een sponsgebied, voor het ecologische evenwicht.”
Volgens de wetenschapper is, naast het bouwbudget, het gedrag van de mensen de grootste uitdaging. De wetenschapper hoopt dat digitale surveillance, zoals de controle op elektriciteits- en waterconsumptie, leidt tot minder gebruik. Al erkent hij het gevaar van een te autoritaire overheid. „We moeten uitzoeken wat voor ons werkt.”
Ambtenaren en bezoekers tijdens een boomplantactie in Nusantara.
Het monument ‘Sayap Pelindung Nusantara’ en de standbeelden van de grondleggers van Indonesië, Soekarno en Hatta, in het Kusuma Bangsa Park in Nusantara.
De bouw van Nusantara is begroot op 32 miljard euro, 80 procent van dit bedrag zou uit het buitenland moeten komen, maar de gehoopte investeringen blijven uit. De totale buitenlandse investeringen bedragen volgens het Nusantara hoofdkantoor momenteel 600 miljoen euro. De kosten drukken op de staatskas. President Prabowo heeft het jaarbudget voor de nieuwe stad, zoals het was vastgesteld door zijn voorganger, met 60 procent verminderd. Hij vindt zijn gratis-lunchproject voor schoolkinderen belangrijker.
De bezuinigingen zullen niet leiden tot een spookstad, denkt Basuki Hadimuljono (72), het hoofd van de Nusantara Autoriteit. Wel moeten de ambtenaren vanaf volgend jaar huur betalen. NRC spreekt de Widodo-getrouwe in zijn villa naast het stadspaleis, waar volgens Hadimuljono vicepresident Gibran Rakabuming in 2028 zijn intrek zal nemen.
Basuki Hadimuljono, hoofd van de Nusantara Capital Authority (OIKN), verzorgt planten in de voortuin van zijn officiële residentie.
Hadimuljono verwacht dat ondernemers en migranten uit Jakarta het voorbeeld van de vicepresident zullen volgen en zich dan ook in de stad zullen vestigen. De projectleider vertelt dat een Zuid-Koreaanse en een Chinese investeerder 80 miljoen euro hebben toegezegd voor de bouw van luxeappartementen. Wel blijft nog onduidelijk waar minder rijke mensen moeten wonen. Ook komt er geen antwoord op de vraag wat het groene idee is achter de zesbaanssnelweg in het midden van de stad. Om te zorgen dat de stad zelf voedsel kan produceren, noemt Hadimuljono intensieve kippenhouderij, naar voorbeeld van Europese megastallen als een mogelijkheid.
Al vanaf het begin van het ambitieuze project zijn wetenschappers sceptisch over de beloofde duurzaamheid. Het blijft onduidelijk hoe Nusantara kan groeien zonder de omgeving te schaden.
Voor de GenZ’ers uit de vervuilde Indonesische steden is de groene stad met schone lucht, rust en ruimte vooralsnog een verademing. Appontwikkelaar David Tirayoh (31) komt uit Jakarta en viel in zijn nieuwe woonplaats dertien kilo af. „Het is hier zo fris en groen, dat ik graag wandel. In Jakarta kan dat niet.”
Een overzicht van het landschap rondom het presidentieel paleis in Nusantara.
Tirayoh is vastberaden om het duurzame concept tot een succes te maken. „Nusantara is een goede proeftuin voor toepassingen die duurzame oplossingen meten, bijvoorbeeld een app die via zendertjes de groei van bomen volgt.”
De ambtenaar vond hier ook de liefde. Hij is op bezoek bij zijn vriendin Nurul Izzah (26). Ze eten elke dag samen in de kantine van haar woongebouw. „Ik zag haar tijdens de lunch en vond haar gelijk leuk.” Izzah glimlacht. „We steunen elkaar.” Zij hem in de strijd tegen de kilo’s en hij haar in haar groene idealen.
Izzah komt uit een dorp in Oost-Kutai, een steenkoolmijngebied op zes uur rijden van Nusantara. „Verhuizen naar Nusantara was voor mij een enorme verbetering. Ik ben opgegroeid tussen de mijnbouw. De natuur rond mijn dorp is vernietigd. Het maakt me zo verdrietig,” vertelt ze geëmotioneerd. „Ik hou van het bos. De wind door de bomen die langs je gezicht strijkt, de oerwoudgeluiden. Ik wil dat dat blijft bestaan.”
Nurul Izzah, 26, toont een handgemaakt zacht speeltje dat ze heeft gemaakt in haar slaapkamer.
Izzah is manager van een overheidsburgerwacht. Ze werkt nu vooral in het stadshart, maar haar doel is wetshandhaving in de zones er omheen. Izzah hoopt dat ze in haar huidige functie meer macht heeft om de mijnbouw daar aan te pakken. Ze vertelt hoe ze werd bedreigd, toen ze in haar vorige baan als handhaver illegale mijnwerkers aansprak. Het waren angstige momenten die ze niet snel zal vergeten. De ervaring heeft haar gestimuleerd om te vechten voor de natuur. De groene doelen van Nusantara bieden haar hoop.
Landrechtspecialist Myrna Asnawati Safitri (56) heeft ook een persoonlijk motief om de nieuwe hoofdstad groen te houden. De jurist, gepromoveerd aan de Universiteit Leiden, is geboren in het naburige Samarinda. „Al sinds mijn promotie wil mijn vader dat ik terugkom naar Kalimantan.” Ambitie hield haar aan de universiteit van Jakarta, maar toen ze mee kon werken aan Nusantara kon ze niet weigeren. De uitdagingen als hoofd Milieu en Natuurlijke hulpbronnen zijn groot. Safitri strijdt voor het behoud van biodiversiteit én inclusiviteit.
Ze heeft ervaring met conflicten om landrechten in Indonesië. Lokale bevolkingsgroepen trekken in gebieden met lucratieve natuurlijke grondstoffen vaak aan het kortste eind. Meestal hebben dorpelingen geen eigendomspapieren, waardoor ze gemakkelijk kunnen worden weggejaagd. In het hoofdgebouw van de Nusantara Autoriteit wijst Safitri op een kaart de mijnbouwgebieden aan. „Er zijn binnen het Nusantara-gebied momenteel vijfenveertig plantage- en mijnbouwvergunningen.” Uitgebaat door lokale bedrijven of in handen van oligarchen, die via corruptie meestal hun zin krijgen.
Machtige zakenmensen laten zich niet zomaar wegjagen, zeker niet door gemeenschappen die de weg naar de rechtszaal niet kunnen vinden. Daar heeft Safitri wat op gevonden. Ze wijst de gebieden van de verschillende etnische gemeenschappen aan. „Hier wonen Dayak, hier Kutai, Paser. We hebben hun dorpen aangemerkt als beschermde ‘lokale kennisgebieden’.” Een term mét een juridische status. Safitri hoopt met deze strategie de mijnbouwbedrijven via de rechter te verdrijven. „Zodat we de natuur in de vernietigde gebieden kunnen herstellen, samen met de bewoners maken we een plan voor een duurzame toekomst op basis van kennis die zij al generaties hebben. Bijvoorbeeld over ecologische landbouw.”
Safitri wenkt twee jonge medewerkers. Onderzoekers Puspita Ramadhyani (32) en Dimas Alghaifary (25) brachten in en rond Nusantara, wat ooit ongerepte jungle was, vierduizend soorten planten en dieren in kaart. Vierhonderdvierenveertig van deze soorten staan op de Rode Lijst van bedreigde plant- en diersoorten, aldus de onderzoekers, zoals de helmneushoornvogel. Het onderzoek moet leiden tot corridors waar de wilde dieren ongestoord kunnen leven. Ook is het de bedoeling dat een deel van het gebied beschermd bos blijft. „De droom is heel groot,” reageert Safitri. „Onhaalbaar, zeggen veel mensen.” Maar opgeven is voor de jurist geen optie. „Ik moet het blijven proberen.”
Deel 1
Deel 2
Deel 3
Deel 4
Deel 5
Deel 6
Bij Google kan je nu zelf aangeven welke nieuwsbronnen jij vaker wil zien in je zoekresultaten.Meer informatie