Géén opera De Materie van Louis Andriessen is tot nu toe maar twee keer volledig scenisch uitgevoerd. Opera Vlaanderen in Antwerpen voegt daar nu een indrukwekkende derde regie van Phia Ménard aan toe. Bas Wiegers leidt het Vlaamse opera-orkest knap door de lastige muziek.
Het derde deel van ‘De Materie’ bij Opera Vlaanderen.
Als je het maar géén opera noemde. Louis Andriessen (1939-2021), volgens de consensus de grootste Nederlandse componist sinds de 16de-eeuwer Jan Pieterszoon Sweelinck, schreef in 1989 een nieuw werk voor De Nederlandse Opera. Voor het operatoneel, met zangers, koor en orkest. Maar het mocht geen opera worden genoemd, daarover was hij duidelijk. „Dat soort drama is verouderd en in het theater overbodig geworden door de film”, zei hij destijds in NRC. Een ‘muziekdramatisch kunstwerk’ zou het zijn. „Volgens mij kan muziektheater heel dramatisch zijn, ook al is er geen tenor die met de sopraan naar bed wil, terwijl de bas dat niet leuk vindt. Esthetiek is een hoofdpersonage in het muziekdramatisch kunstwerk.”
Door Opera Vlaanderen. Regie en choreografie: Phia Ménard (choreografie deels door Antonio de Rosa en Mattia Russo). Directie: Bas Wiegers. Gezien: 17/9, Opera Antwerpen.
Herhaling t/m 27 september.
Info: operaballet.be
En dus kwam hij met De Materie. Een ‘muziekdramatisch kunstwerk’ met een tenor en een sopraan, een klein koor en een nogal afwijkend orkest vol slagwerk. En vooral: geen verhaal. Andriessen wilde onderzoeken hoe materie zich verhoudt tot de geest, door in vier statische, onafhankelijke delen vier mensen centraal te stellen: de 17de-eeuwse Leidse student Gorlaeus, die maar 21 werd, maar al vroeg theoretiseerde over ondeelbare allerkleinste deeltjes (atomen). Hadewijch, die God over en in zich krijgt. Mondriaan, die in het vierkant de ultieme vorm zag. En Marie Curie, die radium ontdekte maar ook treurde om haar verloren man Pierre.
‘Centraal stellen’ mag je daarin vrij abstract zien. Ze worden gespeeld door solisten, die met koor teksten van of over die personen zingen, maar er is geen verhaal. Er gebeurt niets.
Maar natuurlijk gebeurt er van alles. De muziek van modernist Louis Andriessen gebeurt. En hoe. Hij beukt zijn onvoorspelbare ritmes en onnavolgbare zanglijnen over je heen. Als de muziek eenmaal begonnen is, onderga je een vreemd soort onvermijdelijkheid; stoppen is geen optie meer. Die noodzaak wisselt hij af met minutenlange stukken die jeukend vervelend overbodig zijn.
Dat kun je nu meemaken bij Opera Vlaanderen in Antwerpen. Sinds de première werd De Materie maar één keer scenisch uitgevoerd (in 2014 in de Ruhrtriennale), dus deze uitvoering van regisseur en choreograaf Phia Ménard is op voorhand hoe dan ook al een evenement. Maar dat het ook echt tof is, hoor je in de eerste minuut: deze muziek komt live veel beter tot zijn recht dan op een opname.
Het minimale, volledig witte decor is slim: langwerpige delen van de vloer worden met kabels opgetild en gebogen: zo vormen ze in het eerste deel, waarin onder andere over scheepsbouw wordt gezongen, het geraamte van een schip. In het tweede deel de bogen van een kerk. Dat is niet alleen efficiënt; de vloerdelen lijken constant onder stevige spanning te staan, wat goed past bij Andriessens muziek. Zo past ook de snelle dans die Ménard erbij bedacht.
Dansers ’tillen’ de vloerdelen omhoog die net nog het geraamte van een schip waren. In het midden tenor Robin Tritschler.
Als dirigent vroeg Opera Vlaanderen Bas Wiegers, die De Materie in januari ook al (concertant) leidde in het Amsterdamse Concertgebouw. Het is knap hoe hij het Vlaamse opera-orkest door de moeilijke partituur leidt: ritmisch geweldig en diep van klank, al mist het soms wel wat bijtende kracht.
Met name het derde deel is hier boeiend. Andriessen schreef voor Mondriaan een dwangmatige boogiewoogie, omdat Mondriaan van dansen hield. Ménard zet er nozemachtige zangers en dansers bij, met lange leren jassen en donkere brillen, die in een choreografie van Antonio de Rosa en Mattia Russo zowel gelukzalig swingen als machteloos lijken over de bewegingen die hun lichamen maken. Een spannende combinatie. Het klinische wit is precies naar wens van Andriessen. „Ik dacht aan een helwit podium met in een hoekje een piano waarop Mondriaan de boogiewoogie speelt”, zei hij in NRC. Middenin het swingen gaat het achterdoek omhoog, en kijken we op de rug van een pianist. Ondertussen zweven er drie enorme vierkanten omhoog en omlaag: een gele, een rode en een blauwe.
In de wat rustiger tussendelen van Andriessen heeft Ménard last van regiedrift; het wonderlijke fenomeen dat een regisseur denkt dat werkelijk elke maat muziek een beeld nodig heeft. Maar het voordeel van een live-uitvoering is groter: de boventiteling. De Materie is weliswaar in het Nederlands, maar Andriessen deed niet erg zijn best om het verstaanbaar te houden. Gorlaeus’ gefilosofeer (‘hoe kan een eindig lichaam bestaan uit een oneindig aantal delen?’) blijkt boeiend. Het is wel jammer dat Opera Vlaanderen die rol aan de Ierse Robin Tritschler gaf. Hij zingt indrukwekkend, maar zó onverstaanbaar hoeft Andriessen nou ook weer niet te zijn.
Hadewijch Katrien Baerts spreekt wel Nederlands, en weet vooral in het begin van haar deel het Zuid-Brabantse Middelnederlands beter over te brengen. Maar haar stem mist dan weer kracht en blijft niet boeien. Daarbij staat ze nogal down to earth op het podium, wat vreemd past bij devote teksten als: „En al mijn leden voelden de zijne zoveel het hun lustte (…). Toen werd ik van buiten bevredigd tot volle verzadiging.”
Het stuk eindigt raar plotseling, alsof Andriessen gewoon bleef doorschrijven tot de deadline en toen zijn pen neerlegde. Maar waar hij toen mee bezig was, is een sterke monoloog van Marie Curie. Het enorme verdriet van een wetenschapper die eigenlijk geen ontdekkingen meer wil doen, omdat ze die niet zou kunnen vertellen aan haar overleden man, wordt ijzingwekkend invoelbaar overgebracht door Lies Pauwels; een laat en abrupt eindigend hoogtepunt van deze regie.
Lies Pauwels hangt als een wanhopige Marie Curie aan een paal.
Bij Google kan je nu zelf aangeven welke nieuwsbronnen jij vaker wil zien in je zoekresultaten.Meer informatie