Archeologie In de natte Nederlandse bodem is leer uit de Romeinse tijd goed bewaard gebleven. „Het zadel uit Valkenburg is het meest complete ooit gevonden.”
Een schoenzool uit Vechten, een plaats in de buurt van Bunnik.
In een depotruimte van het Rijksmuseum van Oudheden (RMO) in Leiden liggen stukken Romeins leer uitgestald. De zolen van schoenen zijn makkelijk te herkennen. Bij de andere fragmenten is de oorspronkelijke functie minder snel te achterhalen. Archeoloog Thom de Gooijer wijst naar een lange lap met uitstulpingen. „Dit was een zadel.” Bij twee ovale fragmenten zegt hij: „Dit was een schildhoes.” En bij enkele rechthoekige of vierkante stukken: „Dit zijn onderdelen van een legertent.” Wat opvalt: zo’n tent had boven bij de ingang niet-functionele sierstiksels. Krullen en rondingen gaven een tent in het verder zeer gestandaardiseerde Romeinse leger een persoonlijk karakter.
Het leer stamt van oude opgravingen van Romeinse legerkampen bij Velsen, Vechten (bij Bunnik) en het Zuid-Hollandse Valkenburg, vertelt conservator Jasper de Bruin. „Jarenlang is er niet of nauwelijks naar omgekeken. Vreemd, want de natte Nederlandse bodem heeft de afgelopen honderd jaar een van de grootste leercollecties binnen het vroegere Romeinse Rijk opgeleverd. De oudste fragmenten dateren uit het begin van de eerste eeuw en de jongste uit de vierde eeuw.”
Het afgelopen jaar heeft De Gooijer honderden stukken leer uit de collectie van het RMO door zijn handen laten gaan. Allemaal in het kader van een project waarbij de fragmenten zijn geïnventariseerd, toekomstbestendig ingepakt en digitaal toegankelijk gemaakt via de collectiezoeker van het museum. „Veel stukken zaten nog tussen vloeipapier in oude opgravingsdozen. Ze waren verfrommeld en zo uitgedroogd dat je ze als een chipje kon breken.”
Heel voorzichtig hebben hij en de restaurator van het museum de stukken weer uitgevouwen en in hun originele vorm teruggebracht. „Door ze overdag indirect te bevochtigen, waarbij we een soort plantenkaseffect opwekten, werden ze weer soepeler. Aan het eind van de werkdag werden ze weer in een droge omgeving gelegd – om schimmelen te voorkomen. Dat proces duurde voor het ene stuk twee, drie dagen, en voor het andere één à twee weken.”
Leren zadel uit Fort Valkenburg
De bijzonderste stukken kunnen nu gebruikt worden voor de kleine tentoonstelling Romeins leer, die vanaf 17 september in het RMO te bezichtigen is. „Het zadel uit Valkenburg is het meest complete Romeinse zadel ooit gevonden”, vertelt De Gooijer. „De Romeinen gebruikten geen stijgbeugels. Aan de bovenzijde zaten vier uitstulpsels, de zadelhoorns, die vaak met brons waren versierd.”
In Nederland zijn ook de meeste leren schildhoezen gevonden. Ze dienden als bescherming van de houten schilden tegen regen en vocht, legt De Bruin uit. „Op basis van de vorm van de hoezen kon worden vastgesteld dat de schilden in Valkenburg ovaal waren, een teken dat daar ruiters en hulptroepen lagen.”
En uit de schoenencollectie van het museum blijkt dat de Romeinse militairen maar een beperkte periode op caligae liepen, de bekende zware soldatensandalen met de ijzeren spijkers. „Na het jaar 90 worden ze niet meer gebruikt”, weet De Gooijer. Het verschil tussen militair en civiel schoeisel is na die tijd moeilijk te herkennen, voegt hij eraan toe. Alleen aan bepaalde versieringen, zoals een ingedrukt rankenpatroon in de zool, en met meerdere lagen genaaide zolen is te zien dat ze niet door militairen, maar door burgers werden gedragen. Door alle schoenen in een database te plaatsen en in een grafiek te plotten viel het op dat bij het legerkamp van Vechten veel meer civiele schoenen waren gevonden dan bij andere. „Dat bevestigt al bestaande ideeën dat Vechten niet alleen een legerkamp was, maar ook een administratief centrum.”
Leeronderzoek is in Nederland al decennia het werk van enkele specialisten. Willy Groenman-van Waateringe, emerita hoogleraar ecologische archeologie aan de Universiteit van Amsterdam en vorig jaar op 92-jarige leeftijd overleden, was de grondlegster. Zij promoveerde in 1967 op het leer uit het Romeinse legerkamp bij Valkenburg, ruim twintig jaar nadat het was opgegraven. „Zij heeft het zadel en de schildhoezen geïdentificeerd. Ook heeft ze als eerste een Romeinse legertent gereconstrueerd. Op basis van een zestigtal fragmenten kwam ze tot een lage tent waarin acht soldaten alleen konden liggen”, vertelt haar ‘opvolgster’ als Romeins leerspecialist, de inmiddels 76-jarige Carol van Driel-Murray. In 1991 publiceerde Van Driel na de vondst van een bijna complete tent bij de legerplaats Vindolanda in Engeland een nieuwe reconstructie: de legertenten bleken bijna twee meter hoog geweest te zijn. „Ik ben als student-assistente van Groenman-Van Waateringe met leeronderzoek begonnen. Daarom was ik doodsbang om haar te vertellen dat haar reconstructie niet helemaal klopte. Maar ze was alleen maar enthousiast: alleen zo gaat de wetenschap vooruit.”
Lade Romeinse zolen voor restauratie
Een lade vol gerestaureerde Romeinse zolen.
Van Driel heeft sindsdien ook veel aan experimentele archeologie gedaan. Ze liep op replica’s van leren schoenen om te ervaren hoe ze in de praktijk aanvoelden – „heerlijk” – en onderzocht de slijtage bij de legertent van een Britse re-enactment-groep. „Het was mooi om te zien dat die tent op precies dezelfde plekken slijtages en reparaties had als die ik uit de archeologische resten kende. De Romeinse soldaten moesten zo’n tent uit hun soldij betalen en zelf onderhouden en repareren.”
Tot voor kort heeft ze nog college gegeven en veel studenten enthousiast gemaakt voor leer. Maar een opvolger was er lang niet bij. „Met alleen leeronderzoek is bijna geen geld te verdienen. En bij de archeologische bedrijven, waar de meesten komen te werken, heersen de wetten van de commerciële archeologie en geldt leeronderzoek als duur.” Daarom is ze blij met de interesse van De Bruin en De Gooijer.
De Gooijer kwam met leer in aanraking toen hij drie jaar geleden als student archeologie aan de Hogeschool Saxion in Deventer bij De Bruin aanklopte voor een scriptieonderwerp. „Ik mocht een collectie schoenen uit Vechten beschrijven die het RMO bij twee amateurs had verworven.” Daarna had hij de smaak te pakken: zijn door Van Driel begeleide masterscriptie aan de Universiteit Leiden ging ook over Romeinse schoenen en vervolgens werd hij door De Bruin voor dit project gevraagd. „De komende vier maanden ga ik voor een nieuw project onderzoek doen naar gebruikssporen bij Romeinse schoenen, zoals voetafdrukken. Daaraan is onder meer te zien dat de Romeinen met behulp van vastgespijkerde leren wiggen al een soort steunzolen maakten.”
Een versierde tentnok.
Reconstructie van een leren schildhoes.
Fragment van een Romeinse legertent na restauratie.
De kleine tentoonstelling is ook een pleidooi voor meer aandacht voor leer bij opgravingen. „Leer is in de donkere en modderige Nederlandse bodem niet altijd goed te zien. Door de grootschalige inzet van graafmachines op natte plekken verdwijnt veel leer ongezien”, zegt De Bruin. „Dat is zonde”, vult De Gooijer aan, „omdat leer voor veel soorten onderzoek is te gebruiken.”
Zo kan aan de hand van vrouwen- en kinderschoenen worden vastgesteld dat in en om Romeinse legerkampen soms ook de gezinnen van de soldaten leefden. En het RMO is nu betrokken bij een grootschalig internationaal onderzoek waarbij onder andere de gebruikte diersoorten worden onderzocht. „Tot nu toe ging men er op basis van microscooponderzoek van uit dat de tenten waren gemaakt van geitenleer – wat lichter was dan runderleer. Maar uit het nieuwe natuurwetenschappelijke onderzoek van eiwitten in het leer blijkt dat ze ook van schaap zijn gemaakt.” En dan weten we nog vrijwel niks over de hele leerindustrie die erachter zat, voegt hij eraan toe. „Voor de tenten van één legioen waren al 68.000 huiden nodig.”
Op de hoogte van kleine ontdekkingen, wilde theorieën, onverwachte inzichten en alles daar tussenin
Bij Google kan je nu zelf aangeven welke nieuwsbronnen jij vaker wil zien in je zoekresultaten.Meer informatie