Nederlandse literatuur Dat de affaire van Lena en Lukas slecht afloopt, vermoed je algauw. Maar om de plot draait het niet bij schrijver Jannie Regnerus: zij bouwt aan een oeuvre van indringende kleine romans, die scherp inzoomen op kantelmomenten en rijk zijn aan betekenisvolle associaties.
Beeld uit de serie ‘Memories of Tomorrow’.
„Zolang ze zich in het donker ophouden, loopt dit niet uit de hand.” Als je weet dat dit de premisse is van een liefdesverhaal, voel je het naderende onheil al ruimschoots aankomen – denk bijvoorbeeld aan Orpheus die niet achterom mag kijken als hij Eurydice uit de onderwereld probeert te halen. Schrijver en beeldend kunstenaar Jannie Regnerus (1971) beschrijft in haar zesde roman Voorbij de dagen eveneens een tragisch liefdesverhaal: een affaire. Lena en Lukas hebben allebei een eigen leven en een partner, maar creëren in het donker een ruimte waar de liefde voor elkaar bestaat. Ze verschuilen zich in de nachtelijke stad, een nachtelijk kantoor of een donkere projectiezaal van een museum. Al lezend wacht je op het moment waarop ze zich in het licht zullen moeten begeven.
Jannie Regnerus: Voorbij de dagen. Van Oorschot, 103 blz. € 22,99
De roman vangt aan met de opgraving in het Dal der Koningen en Koninginnen, de beroemde oude Egyptische vorstenbegraafplaats bij de stad Luxor, waarin archeologen antieke pitten en zaden vinden in de grafkamers, die wonderbaarlijk spontaan ontkiemen: „Zelfs na drieduizend jaar hebben deze genoeg aan een sprankje licht en een teug verse zuurstof. Verscholen in een duister vacuüm was er al die tijd geen kans om te ontluiken, maar sterven deden ze evenmin, ze wachtten op het juiste moment.” Een veelzeggend beeld – waarin je een parallel kunt zien tussen de kiemkracht van zaden en verliefdheid – dat nog een paar keer in het verhaal opduikt. Het beeld draagt precies de spanning over van de affaire waar het in dit kleine, kernachtige verhaal om draait, hoe de geliefden Lena en Lukas binnen hun verbintenis voortdurend moeten balanceren tussen net niet ontluiken (ze hebben allebei een partner thuis) én net niet sterven (ze blijven elkaar in de marges van de dagen zien).
De liefdesgeschiedenis wordt verteld vanuit Lena’s perspectief. Hun verschillen zijn duidelijk: zij komt uit de polder, hij uit een elitair milieu, een contrast dat naar boven komt als Lukas theatraal wijn proeft en Lena zich vooral schaamt, of wanneer ze denkt aan het verboden terrein waar ze zich op begeeft en wat de voormalige pastoor Klomp daarvan zou vinden. Vol lust ontmoeten Lena en Lukas elkaar, in goede restaurants, in verlaten kantoren, of een zolderverdieping van een museum waar nooit iemand komt: „Hier bewegen ze al tijden naartoe, in kruisende blikken, blos en neergeslagen ogen, in het drinken van dezelfde kop koffie, waarbij hij zijn mond precies daar plaatst waar haar lippen net een zachtroze stempel op de rand achterlieten, in mails die mettertijd langer en vertrouwelijk van toon zijn geworden, en waarin zij elkaar inmiddels zo dicht naderen dat hun huwelijken erbij verbleken.” Regnerus vertelt smakelijk en weet de waarde van hun lust mooi op te roepen.
Ondertussen wachten ze op het juiste moment: ze hebben besloten dat ze hun partners verlaten en voor elkaar zullen kiezen. Hoewel Lena haar kant van de afspraak al snel nakomt en een pijnlijke biecht en breuk doormaakt, is het wachten op Lukas, die eerst wil wachten tot de onrust op zijn werk voorbij is. Maar dat duurt en duurt. „Het wringt steeds meer, je hebt gelijk, ik voel dat ook. En toch moeten we voorlopig proberen om tevredenheid te betrachten, onze tijd komt”, schrijft Lukas in een van de cursief weergegeven berichten van zijn hand. Op deze (vaak smachtende) manier laat hij hier en daar zijn stem gelden in een verhaal waarin de glans van de liefde – of eigenlijk de glans van hém – steeds verder lijkt af te nemen. Kunnen ze nog op hetzelfde punt uitkomen, of is hun liefde al ‘voorbij de dagen’?
Beeld uit de serie ‘Memories of Tomorrow’.
De dynamiek die ontstaat tussen de twee is uitermate interessant: de boel wordt op scherp gezet omdat er plots geen evenwicht meer is, het is de een die de ander laat wachten. In hoeverre kun je elkaar vertrouwen en ken je elkaar daadwerkelijk als je een affaire hebt? Er zit iets onechts in een affaire, het is een fantasiespel, een stel dat. Zodra ze bij hem thuis komt (wanneer zijn vrouw een weekendje weg is) en haar jas naast die van Lukas’ vrouw hangt, daalt het besef in dat ze niet een leven met hem heeft, maar dat ze ernaast loopt, er eigenlijk níet in past. De roze bril glijdt af, zeker als Lukas telkens maar geen knoop doorhakt. Als lezer begin je je met Lena af te vragen wat Lukas precies wil met de relatie. Ze wordt wantrouwig naar hun samenzijn: is hij wel goed voor haar en kiest zij op deze manier nog wel voor zichzelf? „Kleeft er goud op haar tong, of is het lood waarmee ze zichzelf dag na dag vergiftigt?”
Dit soort observaties zijn tekenend voor hoe Regnerus schrijft, de beelden die ze opvoert lijken dan wel uiteen te lopen, maar haken toch ook in elkaar, zoals ook de opgravingen in Egypte die een paar keer terugkomen, waarbij we lezen dat er bij mummies goud in de mond is gevonden. Het beeld van de mummie als een geconserveerd lichaam dat zich opmaakt voor een hiernamaals, een volgend leven, doet bovendien denken aan de positie waarin Lena zich bevindt: verstard, wachtend tot haar nieuwe leven met Lukas zal beginnen.
Voorbij de dagen leest niet als een al te zwaar plotgedreven werk, eerder heeft het een sterke sferische en associatieve kracht. Regnerus bouwt aan een oeuvre waarin ze het telkens klein houdt: ze schrijft bescheiden ogende romans van een bladzijde of honderd, een personage of twee, presenteert losse scènes en zet tussendoor veel witregels in. Maar door het simpelweg ‘klein’ te noemen, doe je haar mijns inziens tekort: haar vorm is dan wel geconcentreerd en de ruimte waarin de personages bewegen vaak ook, maar ze legt telkens een loeischerpe focus op een belangrijk scharnierpunt in een leven. Ze brengt dat vervolgens in verband met zo’n schare aan passende associaties, dat het allerminst kleine vertellingen zijn: ze voelen doorleefd, indringend en belangrijk, juist doordat er precies genoeg staat. Regnerus zeeft haar verhalen: alle woorden die je leest doen ertoe.
Beeld uit de serie ‘Memories of Tomorrow’.
De associatieve fragmenten waarmee de liefdesgeschiedenis is doorregen, werken als beeldspraak, als vergelijkingen en metaforen. Zie bijvoorbeeld het mierenvolkje dat krioelt in Lena’s afval („de gulzige wanorde”) en het verlies van zelfbeheersing dat ze erin ziet, zoals bij haar affaire. Als lezer mag je de koppeling aan het verhaal vaak zelf maken: een vrouw in China die verdwijnt in een zinkgat past dan bij het gevoel van abrupt verlies, nadat Lukas plotseling boos is weggebeend uit een café en haar is gaan ghosten. De zwerver die Lena observeert staat voor het diepe gevoel van ontheemding. Deze fragmenten werken als opstapjes naar betekenissen, die het verhaal rijk maken. Toegegeven: daar moet je van houden, je kunt het als arbeid voor de lezer zien, of juist als vrijheid.
Het gevaar van een compact verhaal kan zijn dat het geen lucht doorlaat. Het is Regnerus gelukt om scherp én soepel te schrijven, om de balans te houden tussen ernst („Haar leven is in dozen gepakt, haar hart in noppenfolie gewikkeld”) en humor („Soms is er een dode eekhoorn voor nodig om met afstand naar de eigen situatie te kijken”). De soms wat archaïsche termen als ‘muizenissen’ of ‘lusthof’ zijn haar vergeven. Na het tot je nemen van een dergelijk zorgvuldig liefdesverhaal voel je je vooral verrijkt en voldaan.
Beeld uit de serie ‘Memories of Tomorrow’.
Bij Google kan je nu zelf aangeven welke nieuwsbronnen jij vaker wil zien in je zoekresultaten.Meer informatie