Handschrift De Universiteitsbibliotheek Utrecht had het stukje perkament al decennia in bezit, maar weet pas sinds twee jaar welke tekst erop staat. „Dit was het perfecte moment om het te vertellen.”
Het fragment uit de Universiteitsbibliotheek Utrecht.
In de collectie van de Universiteitsbibliotheek Utrecht blijkt al tientallen jaren een fragment uit de Odyssee van Homerus te liggen. Dat maakte de universiteit deze week bekend. Het stuk tekst komt uit de derde of vierde eeuw na Christus, en is daarmee één van de ongeveer dertig Odyssee-fragmenten op perkament uit die periode die verspreid over de hele wereld bekend zijn.
Al twee jaar geleden deed Mark de Kreij, universitair docent Oudgrieks en papyrologie aan de Radboud Universiteit, zijn vondst. Toch besloot hij deze week pas om ermee naar buiten te treden. „Je snapt wel waarom. Deze zomer had iedereen het over de Odyssee en de verfilming van Christopher Nolan, maar ondertussen wist niemand dat dit bijzondere fragment gewoon hier in Nederland lag. Dus dit was het perfecte moment om het te vertellen.”
Het betreft een stuk uit de verzameling van de Duitse handelaar Carl Schmidt, die het in de vroege twintigste eeuw kocht toen de markt voor Egyptische geschriften enorm was. In de jaren 50 verkocht zijn erfgenaam de verzameling aan de Universiteit van Utrecht. „Zo zijn verschillende antieke Egyptische handschriften in onze collectie gekomen. Een deel daarvan is door de jaren heen onderzocht, maar dat bleek toch redelijk beperkt tot christelijke teksten”, vertelt Bart Jaski, conservator handschriften aan de Universiteitsbibliotheek van Utrecht. „De rest ligt hier al decennialang in dozen. Zo’n tien jaar geleden vond ik het toch eens tijd om naar die manuscripten te laten kijken.”
Tussen de stapel vroegchristelijke manuscripten van Schmidt lag ook een klein, vies, verfrommeld stukje perkament. Het komt uit een codex, een gebundelde stapel perkamentvellen. De codex wordt ook wel de voorloper van het moderne boek genoemd. De perkamentsnipper is lang over het hoofd gezien, maar De Kreij herkende in de minuscule lettertjes vrijwel meteen de woorden van de Griekse dichter Homerus.
„Obscuur”, noemt De Kreij de woorden van Homerus. „Dit stuk perkament komt uit de derde of vierde eeuw na Christus, toen veel woorden van Homerus al niet meer gangbaar waren. Die zien er dan uit als heel gek Grieks en vallen al snel op”, legt De Kreij uit. Het fragment is nog goed leesbaar en bevat genoeg woorden om vast te kunnen stellen dat het gaat om een vers uit het twaalfde boek van de Odyssee, het epos over Odysseus’ tien jaar lang durende reis naar zijn thuiseiland Ithaka.
Vanaf ongeveer de achtste eeuw voor Christus werd dit heldendicht over „de man van vele listen” mondeling overgedragen aan nieuwe generaties. In die tijd deden waarschijnlijk talloze versies de ronde. „Wanneer men precies is begonnen met het opschrijven, blijft een mysterie, ook voor Homerus-experts. Maar de meesten denken dat de eerste schriftelijke versies al rond de zevende eeuw voor Christus ontstonden”, zegt De Kreij.
Ook die vroege geschreven teksten varieerden nog sterk, maar in de derde eeuw voor Christus kregen ze in Alexandrië min of meer hun definitieve vorm. „Sindsdien staat de tekst van de Odyssee behoorlijk stevig. De versies uit de Middeleeuwen zijn dan ook allemaal vrijwel identiek, maar er sluipen op den duur toch foutjes in bij het overschrijven, bijvoorbeeld door klinkers die men anders is gaan uitspreken. Op elke pagina vinden we dus wel een paar losse woorden die verschillen van andere versies”, zegt De Kreij.
Ook het fragment dat De Kreij vond, bevat zo’n variant. Het beschrijft het moment dat de god Helios ontdekt hoe de bemanning van Odysseus zijn heilige vee heeft opgegeten. Normaal gesproken spreekt de tekst over hoe „wij” het vee van Helios hebben opgegeten, maar in dit specifieke fragment staat dat „de bemanning” daar schuldig aan is. En dus niet Odysseus zelf. „Het is maar een klein detail”, lacht De Kreij, „en we weten eigenlijk niet wat het origineel geweest zou zijn. Maar je kunt je wel voorstellen dat talloos van dit soort kleine variaties bestaan.”
Of De Kreij de verfilming van Nolan inmiddels heeft gezien? „Nee, nog niet. Maar hij staat zeker op mijn lijstje.”
Op de hoogte van kleine ontdekkingen, wilde theorieën, onverwachte inzichten en alles daar tussenin
Bij Google kan je nu zelf aangeven welke nieuwsbronnen jij vaker wil zien in je zoekresultaten.Meer informatie